پیوند معماری ایرانی - ارمنی دورۀ قاجاریه در چهارمحال‌وبختیاری (مطالعۀ موردی: کلیسای هوهانس مقدس)

کلیسای هوهانس مقدس در روستای معموره، نمونه‌ای از تاثیر متقابل فرهنگ‌ها و سبک‌های معماری ایرانی و ارمنی است که در دورۀ قاجار شکل گرفته است. ایران به‌عنوان کشوری که همواره میزبان اقوام و ادیان متنوع بوده، فضایی مناسب برای تعاملات فرهنگی فراهم آورده است. این کلیسا، با بهره‌گیری از مصالح بومی و فنون معماری ایرانی مانند استفاده از آجر و ساختار طاق و چشمه، نشان‌دهنده تلفیق سنت‌های معماری ارمنی و ایرانی است. مطالعات تطبیقی بر روی این بنا نشان می‌دهد که طراحی آن از الگوهای معماری کلیساهای ارمنی و عناصر معماری ایرانی دورۀ قاجار الهام گرفته است. فرم مستطیلی کلیسا، گنبدهای سه‌گانه، و تقارن در پلان، نمادهایی از تثلیث مسیحیت و تلفیق هندسۀ ایرانی - ارمنی است. همچنین، ویژگی‌های اقلیمی منطقه چهارمحال و بختیاری در طراحی بنا تاثیرگذار بوده و منجر به استفاده از دیوارهای ضخیم برای کاهش انتقال حرارت و سازگاری با شرایط آب‌وهوایی سرد منطقه شده است. این کلیسا از نظر حجمی و نمای خارجی شباهت‌هایی به برخی مساجد دورۀ قاجار در منطقه دارد. درعین‌حال، برج ناقوس و هندسۀ فضایی بنا نمایان‌گر سنت‌های معماری ارمنی هستند. طراحی هماهنگ این بنا، نه‌تنها نمادی از پیوندهای فرهنگی میان ارمنیان و ایرانیان است، بلکه نمونه‌ای ارزشمند از هنر و معماری دورۀ قاجار به شمار می‌رود. این پژوهش به روش توصیفی - تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و میدانی و با هدف بررسی پیوندهای معماری ایرانی - ارمنی در کلیسای هوهانس مقدس، الگوهای مشترک این کلیسا را تحلیل کرده و فرصت‌هایی برای درک عمیق‌تر این تعاملات ارائه می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که این کلیسا از نظر طراحی فضایی، ساختار، مصالح به‌کاررفته، حجم و انطباق با شرایط محیطی، ترکیبی هماهنگ از سنت‌های معماری ارمنی و ویژگی‌های معماری ایرانی است و قابل‌مقایسه با کلیساهای اصفهان و برخی از مساجد استان چهارمحال‌وبختیاری است که می‌توان گفت نمونه‌ای شاخص از هم‌گرایی فرهنگی و معماری است.

the connection between iranian-armenian architecture during the qajar era in chaharmahal and bakhtiari (case study: st. hovhannes church)

the church of saint hovhannes in mamoureh village serves as a remarkable example of cultural exchange and the interplay between armenian and iranian architectural styles during the qajar era. as a nation historically hosting diverse ethnicities and religions, iran provided fertile ground for cultural interactions. this church, constructed using local materials and iranian architectural techniques such as brickwork and vaulted structures, reflects a synthesis of armenian and iranian architectural traditions. comparative studies reveal that its design draws inspiration from armenian church architecture and incorporates elements of iranian design from the qajar period. the rectangular layout, the triadic domes, and the symmetrical plan symbolize the christian concept of the holy trinity while simultaneously blending armenian-iranian geometrical principles. furthermore, the climatic characteristics of chaharmahal-e-bakhtiari province influenced the design, leading to thick walls that minimize heat transfer and ensure compatibility with the region's cold weather conditions. from a volumetric and external perspective, the church shares similarities with some mosques of the qajar era in the region. however, its bell tower and spatial geometry distinctly reflect armenian architectural traditions. the harmonious design of the church stands as a testament to the cultural links between armenians and iranians and serves as a valuable example of qajar-era art and architecture. this research, conducted using a descriptive-analytical approach and incorporating both library and field studies, examines the architectural integration of armenian and iranian elements in the church of saint hovhannes. it identifies shared architectural patterns and provides insights into these deep cultural interactions. the findings reveal that the church, in terms of spatial design, structure, materials, volume, and environmental adaptation, represents a balanced amalgamation of armenian and iranian architectural traditions.