معماریِ تجاری در دورۀ ایلخانی: مجموعه‌ شنب غازان و ارگ سلطانیه مظاهر اقتصاد تجاری خارجی در این دوره

هرچند معماریِ تجاری اصطلاحی نو در حوزه معماری محسوب می‌شود ولی به‌دلیل اهمیت تجارت در اقتصاد دوره‌های مختلف تاریخی، پیشینه آن می‌تواند به زمان های دور و بناهای تاریخی برسد. دوره ایلخانی به‌دلیل افول اقتصاد کشاورزی و هم‌زمان شکوفایی اقتصاد تجاری و احداث مجموعه بناهای عظیم، نمونه خوبی برای مطالعه مقوله معماری تجاری است. مسئله اصلی پژوهش این است که در طراحی بخش‌های مختلف و سازمان فضایی مجموعه‌های شنب غازان و سلطانیه به چه میزان مقاصد و اهداف تجاری مدنظر خوانین، سفارش‌دهندگان و سازندگان بناها بوده و مفهوم معماری تجاری به چه اندازه در آن‌ها قابل‌طرح است؟ این پژوهش از گونۀ پژوهش‌های کیفی و رویکرد آن توصیفی تحلیلی است. داده ها به روش کتابخانه ای و بازدیدهای میدانی گردآوری ‌شده و در تحلیل ها، مدارک باستان شناختی و منابع تاریخی، تطبیق داده شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که مجموعه‌های سلطانیه و شنب غازان بهترین مصادیق برای بررسی حضور پارادایم‌های اقتصادی در معماری تجاری دوره ایلخانی هستند. در شنب غازان وجود دروازه‌های متعدد، بازارها، جاده‌ها و تجار بین‌المللی و در گنبد سلطانیه، احداث شاهراه ها، مراکز صنعتی، کارخانه ها، مدارس و در مرکز آن مقبره سلطان، نشان از اهمیت بسیار زیاد امور تجاری در حیات دولت ایلخانی دارد. خوانین ایلخانی با احداث این دو مجموعه، به‌دنبال نمایش قدرت و مشروعیت خود در بین سایر تمدن‌های اسلامی و دولت‌های اروپایی با توسل به منظرسازی از طریق مجموعه بناهای عظیم و معماری تجاری بودند.

commercial architecture during the ilkhanate period; the shanb ghazan complex and the soltaniyeh citadel, manifestations of foreign commercial economy in this period

although commercial architecture is considered a relatively new term in the field of architecture, its origins can be traced back to ancient times and historical structures due to the importance of trade in the economies of various historical periods. the ilkhanate period, marked by the decline of agricultural economy and the simultaneous flourishing of commercial economy, along with the construction of massive architectural complexes, serves as an excellent case for studying commercial architecture. the main question of this research is to what extent commercial objectives and goals were considered by the patrons, commissioners, and builders in the design and spatial organization of the shanb ghazan and soltanieh complexes, and how the concept of commercial architecture can be applied to them. this research is qualitative in nature and adopts a descriptive-analytical approach. data were collected through library research and field visits, and archaeological evidence and historical sources were compared in the analysis. the findings indicate that the soltanieh and shanb ghazan complexes are the best examples for examining the presence of economic paradigms in the commercial architecture of the ilkhanate period. in shanb ghazan, the presence of multiple gates, markets, roads, and international traders, and in the soltanieh dome, the construction of highways, industrial centers, factories, schools, and the central tomb of the sultan, highlight the significant importance of commercial activities in the life of the ilkhanid state. by constructing these two complexes, the ilkhanid rulers sought to display their power and legitimacy among other islamic civilizations and european states through the creation of monumental architectural complexes and commercial architecture.