تغییرات زیستگاهی دورۀ نوسنگی بی‌سفال در زاگرس مرکزی

زاگرس مرکزی همواره در کانون توجه پژوهش های مرتبط با دورۀ نوسنگی در غرب آسیا بوده است. با این حال، نوسانات مختلفی از این حیث نیز داشته است. امروزه به لطف اطلاعات متعدد باستان‌شناسی و دیرین اقلیم‌شناسی می‌توان گفت که از هزاره دهم ق.م. در این منطقه اولین گام‌ها به سوی نوسنگی شدن طی دورۀ نوسنگی انتقالی (8000-9700 ق.م) برداشته‌ شده است؛ اما در دورۀ نوسنگی بی‌سفال (7000-8000ق.م)، هرچند زندگی مبتنی بر تولید غذا و روستانشینی تا اندازه‌ای رواج یافته، تغییرات مشهودی در روند زیستگاهی منطقه نیز رخ داده است. این مقاله بر اساس اطلاعات موجود باستان‌شناسی و دیرین اقلیم‌شناسی و با روش تحلیلی-استنتاجی به بررسی مسئله چرایی تغییرات زیستگاهی در دوره نوسنگی بی‌سفال در زاگرس مرکزی می‌پردازد. بر اساس شواهد موجود در اواسط  هزاره هشتم ق.م زیستگاه های اصلی مناطق بلند زاگرس مرکزی شامل شیخی آباد، گنج‌دره، عبدالحسین، چغاگلان و احتمالاً جانی، متروک شده و از همین زمان اولین زیستگاه های انسانی در مناطق پست جنوب زاگرس مرکزی در محوطه‌های علی‌کش، چغاسفید و چغابنوت به وجود آمده است. اطلاعات دیرین‌اقلیم‌شناسی نیز نشان داده که در این زمان رخداد اقلیمی سرد و خشک موسوم به 2/9 هزار سال قبل در مناطق بلند حاکم شده است. از این رو، این هم‌زمانی نقش این رخداد اقلیمی را در متروک شدن این محوطه‌ها و جابجایی جمعیتی تقویت می‌کند. از سوی دیگر نباید احتمال فشار بر منابع در نتیجه افزایش جمعیت در استقرارهای اصلی در مناطق بلند را نیز از نظر دور داشت. در حال حاضر گمان می‌رود که تغییرات اقلیمی و فشار جمعیتی باعث تشدید قحطی در منطقه شده و جوامع را مجبور به جابجایی به سمت مناطق جدید در ارتفاعات پائین‌تر با اقلیم و زیست محیط مساعدتر نموده است.

settlement changes during pre-pottery neolithic in the central zagros

the central zagros was at the center of research in connection with the neolithic in western asia. it has also experienced some fluctuations in this respect. to date, a wealth of archaeological and palaeoclimatological information, we can say that the first steps toward neolithic were taken in the region during the transitional neolithic (ca. 9700-8000 bc). around the middle of pre-pottery neolithic (ca. 8000-7000 bc), an obvious unprecedented change occurred in the settlement pattern. important sites such as sheikhi abad, ganj dareh, abdul hossein, chogha golan and probably jani were abandoned, while the earliest settlement occurred at ali kosh, chogha sefid and chogha bonut in the lowlands southward. interestingly, recent palaeoclimatic data indicate that a dry, cold climate, the so-called 9.2, prevailed in the highlands of the central zagros. this emphasizes the role of this synchronous climate deterioration as the most likely trigger of this change on a regional scale. however, one can also consider the population pressure on resources over time. it is assumed that the harsh climate escalated the sever condition and forced societies to move to nearby, lower-lying regions with a favorable climate and environmental resources in the middle of the 8th millennium bc. however, this explanatory assumption remains temporary and open to deeper consideration until further evidence will be gained from both highlands and lowlands.