بررسی روش های موفق احیای قنات از طریق حفاظت فیزیکی و تغذیه مصنوعی مطالعه موردی؛ قنات خمسیان اشکذر، مزرعه‌نو دهشیر و دیهوک خرانق

قنات پایدارترین شیوه تامین آب شرب و بهداشت متناسب با شرایط جغرافیایی گستره وسیعی از مناطق خشک ایران محسوب می شود. کیفیت مناسب آب قنات به دلیل قرارگیری مادر چاه در منطقه ابتدایی مخروط افکنه، تعداد زیاد رشته قنات ها و پراکندگی مناسب آن در خشک ترین نواحی ایران لزوم بهسازی و احیای این سرمایه ملی را برای تامین نیازهای شرب و بهداشت و مدیریت بحران کم آبی ضروری می سازد. در این پژوهش روش های تجربی موفق حفاظت و احیای قنات با سه مثال موردی در استان یزد مورد بررسی قرار گرفت. این قنات ها هر کدام به نوبه خود در کم آب ترین مناطق این استان در محدوده های فاقد آبخوان تامین کننده آب شرب مردم روستاهای خمسیان شهرستان اشکذر، خرانق اردکان و دهشیر تفت می باشند. ابتدا اقدام حفاظت فیزیکی و افزایش آبدهی به عنوان مهمترین روش های حفاظت و احیای قنات معرفی شد. اقدامحفاظتی در سه بخش الف: مقاوم سازی در مقابل عوامل بیرونی محیطی شامل مجموعه عملیات محافظت از میله چاه و کوره قنات، ب: بهسازی جهت جلوگیری از اختلال در کارکرد داخلی قنات که شامل عملیات ریزش برداری، لایروبی، شعه شکنی، دوپوشه کردن کوره قنات با کول در ناحیه ریزش کرده سقف و ج: احداث بند انحراف سیلاب تعریف شد. برای افزایش آبدهی به روش سطحی عملیات بند خاکی تغذیه مصنوعی و برای روش زیرزمینی احداث سد زیرزمینی به عنوان روش های کارآمد و موثر مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد با اجرای این اقدامات قنات تخریب شده خمسیان با آبدهی 0.5 لیتر بر ثانیه وارد مدار بهره‌برداری شد و ضمن محافظت از سیلاب‌های احتمالی آینده تضمین پایداری تامین آب شرب مردم این روستا فراهم آمد. همچنین مقدار 2.5 لیتر برثانیه به ظرفیت آبدهی قنات مزرعه‌نو دهشیر اضافه شد و قنات دیهوک خرانق ضمن حفاظت از خطر سیلاب، آبدهی پایدار آن در سال آبی کم بارش به 0.5 لیتر بر ثانیه افزایش یافت که انتظار میرود با وقوع بارندگی ظرفیت آبدهی این قنات تحت تاثیر بند خاکی تغذیه و سد زیرزمینی افزایش یابد.

investigating the successful methods of reviving the qanat through physical protection and artificial nutrition case study; khamsian qanat ashkezar, mazreano of dehshir and dihok kharanagh

introductionqanat is the most sustainable way of providing drinking water and sanitation according to the geographical conditions, it is considered a wide range of dry areas of iran and in addition to hydrology, it is important for cultural, social, economic, architectural and political aspects. drinking water quality limits and the proper quality of qanat water due to the placement of the wellhead in the initial area of the alluvial fan, a large number of qanat and the possibility of developing and improving the performance of the qanat discharge, sustainability of this method of water supply and proper distribution of qanats in the driest areas and urban and rural settlements of iran it makes the discharge capacity of the qanat to meet the needs of drinking and health and water scarcity crisis management is always taken into consideration.materials and methodsin this article, the successful methods experienced for the protection and restoration of the qanat with three case examples in yazd province are analysed in a descriptive-analytical way. the water quality of these qanats is suitable for drinking. each of them, in turn, is located in the lowest water areas of this province, in the areas without aquifers. they provide drinking water to the people of khamsian villages in ashkazar, kharanaq ardakan and dehshir taft.