رهیافتی بر مفهوم خدا در حدیث، کلام و فلسفه در باب اسما و صفات با تاکید بر دیدگاه غزالی و علامه طباطبایی

در این نوشتار کوشش شده است با بازخوانی آرای دو اندیشمند (غزالی و علامه طباطبایی) دربارۀ مفهوم خدا با توجه به اسما و صفات الهی؛ علاوه بر تبیین تفاوت دیدگاه های ایشان در مورد این اسما و صفات ؛ مقایسه ای تحلیلی در حدیث، کلام و فلسفه بین دو اثر ارزشمند «رسائل توحیدی» از علامه طباطبایی و «المقصد الاسنی» از غزالی صورت گیرد. نگارندگان بر این باورند که دیدگاه های هر دو اندیشمند باوجود نقاط قوت قابل‌توجه، اختلافاتی نظیر اختلاف در وجه‌تسمیۀ اسما، نسبت اسما و صفات، تعداد اسما، امهات اسما، توقیفی بودن یا نبودن اسما و همچنین اسم اعظم را شامل می شود که علامه با نگاهی فلسفی و تفسیری این مطالب را تبیین می کند و غزالی با نگاهی کلامی و حدیثی ‌که با نگاه علامه کاملاً متفاوت است؛ اندیشه خود را مطرح می کند. امتیاز این تحقیق بر این امر استوار است که مقایسه بین فلسفه و کلام و حدیث را با نگاهی نو با محوریت اسما و صفات بیان می کند و البته بررسی این مسئله پیامدهای مهمی در شناخت اسما و صفات نظیر ترتب آن ها بر یکدیگر و شناخت دستگاه های الهیاتی دارد و این پیامدها دارای تاثیر بسزایی بر ارتباط انسان باخدا است و موجب قرب انسان به خدا و خدا به انسان می شود. با توجه به گستردگی بحث اسما و صفات الهی در آثار این دو اندیشمند، مقالۀ حاضر بحث مفهوم «خدا» را با توجه به مقایسه و تحلیل اثری شاخص در همین زمینه از امام محمد غزالی و علامه طباطبایی موردبررسی قرار داده است.

an approach to the concept of god in hadith، theology، and philosophy on the subject of names and attributes with emphasis on the views of ghazali and allameh tabataba'i

in this article، an effort has been made to revisit the views of two thinkers (ghazali and allameh tabatabaei) regarding the concept of god with reference to the divine names and attributes. in addition to explaining the differences in their views on these names and attributes، an analytical comparison in hadith، kalam (islamic theology)، and philosophy is carried out between two valuable works: rasa'el al-tawhid by allameh tabatabae'i and al-maqsad al-asna by ghazali. the authors believe that despite the significant strengths of both thinkers' views، there are differences such as the differences in the naming conventions of the names، the relationship between the names and attributes، the number of names، the principal names، the fact whether the names are prescribed or not، and also the greatest name (ism al-a'zam). allameh explains these topics with a philosophical and interpretative perspective، while ghazali presents his thoughts with a theological and hadith-based perspective، which is entirely different from allameh's view. the advantage of this research lies in expressing the comparison between philosophy، theology، and hadith with a new approach focusing on the names and attributes. moreover، examining this issue has significant implications for understanding the names and attributes، such as their hierarchical arrangement and the recognition of theological systems. these implications greatly impact the relationship between humans and god، leading to a closer connection between humans and god، and vice versa. given the extensive discussion of the divine names and attributes in the works of these two thinkers، the present article examines the concept of god by analyzing and comparing prominent works in this field by imam muhammad ghazali and allameh tabatabaei.