شیطان‌شناسی در روایات نبوی؛ بازتاب اندیشه کلامی گفتمان نص‌گرایی درباره ماهیت، توانمندی‌ها و محدودیت‌های ابلیس

مساله شناخت ماهیت و ویژگی‌های ابلیس از مهم‌ترین مباحث در حوزه شیطان‌شناسی اسلامی است. این موضوع در روایات نبوی به تفصیل مورد توجه قرار گرفته و در اندیشه کلامی گفتمان نص گرایی بازتاب یافته است. پژوهش حاضر با هدف شناخت و تحلیل ماهیت و ویژگی‌های ابلیس با تکیه بر روایات پیامبر اکرم(ص) در منابع حدیثی معتبر فریقین انجام شده است. پرسش‌های اصلی عبارتند از: ماهیت وجودی ابلیس در روایات نبوی چگونه تبیین شده است؟ حدود قدرت و نفوذ ابلیس چیست؟ راهکارهای مقابله با او کدامند؟ فرضیه اصلی پژوهش این است که روایات نبوی، ابلیس را موجودی حقیقی با قدرت تاثیرگذاری بر انسان معرفی می‌کنند که علی‌رغم توانایی‌هایش، محدودیت‌های مشخصی دارد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی روایات در منابع حدیثی شیعه و سنی پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد ابلیس پیش از عصیان، حارث نام داشته و قدرت نفوذ او از طریق وسوسه است، نه خلق و تکوین. مهم‌ترین راهکارهای مقابله با او، ذکر خدا، استغفار و اعمال صالح است. با توجه به اینکه گفتمان نص گرایی، فراتر از صرف نقل روایات، اصیل‌ترین مکتب کلامی در اسلام بوده و محدثان بزرگی چون بخاری و مسلم در اهل سنت و کلینی و صدوق در شیعه، دیدگاه‌های کلامی خود را در قالب کتب حدیثی ارائه کرده‌اند، یافته‌های این پژوهش را می‌توان بازتاب اندیشه‌های کلامی این مکتب درباره شیطان‌شناسی نیز دانست.

demonology in prophetic narrations: a reflection of the theological thought of textualist discourse on the nature، capabilities، and limitations of iblis

the issue of understanding the nature and characteristics of iblis (satan) is one of the most important topics in the field of islamic demonology. this subject has been extensively addressed in prophetic narrations and is reflected in the theological thought of the ahl al-hadith school. the present research aims to identify and analyze the nature and characteristics of iblis based on the narrations of the prophet muhammad (pbuh) in reliable hadith sources from both shia and sunni traditions. the main research questions include the following: how is the existential nature of iblis explained in prophetic narrations? what are the limits of iblis's power and influence? what are the strategies to counter him? the main hypothesis of this research is that prophetic narrations introduce iblis as a real being with the power to influence humans، who despite his abilities، has specific limitations. this research has examined the narrations in shia and sunni hadith sources using a descriptive-analytical method. the findings show that iblis، before his disobedience، was named 'harith' and his power of influence works through temptation، not through creation or genesis. the most important strategies to counter him are remembrance of god، seeking forgiveness، and performing righteous deeds. considering that the ahl al-hadith school has been the most authentic theological school in islam beyond merely narrating traditions، and great hadith scholars such as bukhari and muslim in sunni tradition and kulayni and saduq in shia tradition have presented their theological views in the form of hadith books، the findings of this research can also be considered as a reflection of this school's theological thoughts on demonology.