کارکردشناسی مولفه‌های ژئوپلیتیکی موثر بر قلمروگستری اعراب مسلمان در ایران در اواخر دورۀ ساسانیان

یکی از جنبه‌های مهم تاریخ صدر اسلام گسترش سریع فتوحات به سوی قلمروهای پیرامون در عصر خلفای راشدین ( ابوبکر، عمر و عثمان) بود. در باب علل قلمروگستری اعراب مسلمان و چگونگی فتح ایران میان مورخان اسلامی تحلیل‌های متنوعی ارائه گردیده است. در این پژوهش کوشش گردیده با بررسی مستندات تاریخی و با اتکا به روش‌شناسی قیاسی مولفه‌های قلمروگستری خلافت اسلامی در چارچوب کارکرد اجزای اجتماعی- محیطی آن بررسی گردد. یافته‌های تحقیق بیانگر آن است که مجموعه‌ای از مولفه‌های درون/ برون قلمرویی؛ زمینه ساز قلمروخواهی اعراب مسلمان در دورۀ خلفای راشدین گردید. از منظر درون قلمرویی؛ گسترش فتوحات موجب دستیابی بیشتر اعراب بادیه نشین به امتیازات مادی و اتحاد افزون‌تر آن ها با حکومت مرکزی گردید. از بّعد برون قلمرویی نیز با تشدید نارضایتی اعراب سرحددار جنوب بین النهرین از حکومت ساسانی و همچنین با وجود آسیب پذیری ژئواستراتژیک شهرهای این منطقه؛ زمینه برای پیروزی سپاهیان مسلمان بر ساسانیان فراهم گردید.

functionalism of geopolitical components affecting the territorial expansion of muslim arabs in iran at the end of the sassanid period

one of the important aspects of the history of early islam was the rapid expansion ofconquests to the surrounding territories during the era of the rashidin caliphs (abu bakr,omar and uthman). various analyses have been presented among islamic historiansregarding the causes of muslim arab territorial expansion and how iran was conquered.in this research, an attempt has been made to examine the components of islamiccaliphate's territorial expansion in the framework of the function of its socialenvironmental components by examining historical documents and relying on thecomparative methodology. the findings of the research show that a set ofinternal/extraterritorial components became the basis for the territorial ambitions of themuslim arabs during the period of the rashidin caliphs. from an intraterritorial point ofview, the expansion of conquests caused the bedouin arabs to gain more materialprivileges and achieve their greater union with the central government. from theextraterritorial dimension, with the intensification of the dissatisfaction of the borderingarabs of the southern mesopotamia with the sassanid government and also with thegeostrategic vulnerability of the cities of this region, the ground was prepared for thevictory of the muslim armies over the sasanians