نظام آبیاری اراضی کشاورزی و باغی در دوران سلجوقیان مطابق با نظریه استبداد شرقی ویتفوگل

این نوشتار اقدامات و چگونگی عملکرد سلجوقیان را در نظام آبیاری اراضی زراعی و باغی شرح می دهد. سرزمین ایران به‌خاطر وسعت و تنوع اقلیمی خاص، در میان سرزمین‌های اسلامی از اهمیت بسزایی برخوردار است؛ نیمۀ جنوبی و برخی از مناطق شرقی ایران، به‌سبب کمبود بارندگی و نیز اقلیم گرمسیری، همواره مشکلاتی را برای کشاورزان در طول تاریخ ایجاد کرده است که حاکمان سلجوقی هم از این قاعده مستثنی نبودند و با توجه به اینکه عایدات حاصل از زراعت برای آنان حیاتی بود؛ بنابراین به‌ناچار تمهیداتی را اندیشیدند. در همین راستا این سوال مطرح می‌شود که عملکرد سلجوقیان در مدیریت نظام آبیاری چگونه بود؟ فرضیۀ حاصله چنین است که سلاجقه با توجه به شرایط اقلیمی و نیز اولویت بخشیدن به مناطق کم‌آبی که از نظر اقتصادی مهم تر بودند، مسئلۀ کمبود آب را مدیریت نمودند. این مقاله با بهره گیری از روش پژوهش تاریخی مبتنی بر توصیف و تحلیل، طبق نظریۀ ویتفوگل ابعاد و زوایای موضوع را بررسی می نماید. یافته های تحقیق نشان می‌دهد که سلاجقه در اکثر مواقع، به‌ویژه در عصر انحطاط، تنها در نقاطی به حفر چاه و احداث قنات می پرداختند که محصولات خاص و کمیابی، مثل برخی از میوه‌های گرمسیری را پرورش می دادند؛ زیرا فروش چنین محصولاتی باعث می شد تا عایدات بیشتری وارد خزانۀ سلطان سلجوقی شود و تا حدودی کسری نقدینگی جبران گردد. بااین‌حال هزینۀ هنگفت وسایل آبیاری اراضی بر عهدۀ زارعان بود که باعث نارضایتی آنان شده بود.

irrigation system of agricultural and garden lands during the saljuqids period according to wittfogel's theory of oriental tyranny

this article describes the actions and practices of the saljuqids in the irrigation system of agricultural and garden lands. the land of iran is of great importance due to the vastness and diversity of climates among islamic lands, the southern half and some eastern regions of iran due to lack of rainfall and tropical climate have always created problems for farmers throughout history that the saljuqid rulers were no exception to this rule and given that the income from agriculture was vital for them; so they were looking for solution in this regard, the question arises how the saljuqids performed in the management of the irrigation system? the resulting hypothesis is that the saljuqids managed the issue of water shortage due to climatic conditions as well as prioritizing water-scarce areas that were economically important. this article examines the dimensions and angles of the subject using historical research method based on description and analysis. this article examines the dimensions and angles of the subject using historical research method based on description and analysis according to wittfogel theory. the findings of the research show that most of the time, especially in the era of decadence, saljuqids dug wells and built aqueducts only in places where they cultivated special and rare products such as some tropical fruits, because the sale of such products made so that more incomes will enter the saljuqids sultan's treasury and compensate the liquidity deficit to some extent. however, the huge cost of land irrigation equipment was borne by the farmers, which caused them dissatisfaction.