بازخوانی گفتمان علوی در خطبه اشباح نهج‌البلاغه بر اساس نظریه نورمن فرکلاف

نهج البلاغه در سایه کلام وحی به‌عنوان عالی‌ترین تجلی‌گاه ادبیات اسلامی-عربی به‌مثابه عرصه‌ای ناب برای تحلیل سیره و فرهنگ علوی شناخته می‌شود. خطبه اشباح به‌عنوان قطره‌ای زرین از این چشمه زلال، سرشار از معارفی است که به‌مثابه منبعی غنی برای گفتمان‌های فلسفی چندلایه‌ درباره علل خلق آسمان‌ها و زمین و دیگر موجودات می‌باشد. این پژوهش بر آن است تا با به‌کارگیری ساحات سه‌گانه «توصیف، تفسیر و تبیین» نظریه نورمن فرکلاف با توصیف ساختار جملات و تفسیر بستر شکل‌گیری خطبه، چرایی خلق دلالت‌های گفتمانی در آن را تبیین نماید. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است و نتایج پژوهش نشان داد که خطبه مذکور با زیبایی‌های نحوی و بلاغی خود، زبان را نه‌تنها به‌عنوان وسیله‌ای برای انتقال معنای اخلاق، بلکه به‌عنوان فضایی برای بازتولید ارزش‌های اصیل انسانی و معرفتی در آن راستا به کار می‌برد. در سطح تفسیر، با اتخاذ رویکردی میان‌متنی با قرآن، هم‌پیوندی بین بافت فرهنگی و اجتماعی عربی آن دوران با اندیشه‌ی اصیل علوی برای اصلاح ساختار که زمینه‌ساز ایجاد ارتباط متقابل بین قرآن و جامعه در راستای ایجاد چارچوبی معرفتی برای اصلاح جامعه کوفه است را نمایان می‌سازد. از منظر تبیین، ایدئولوژی نهفته در این خطبه و چرایی ابلاغ آن، به‌ویژه در برابر تهدیدهای ناشی از بازگشت به فرهنگ جاهلی و گفتمان‌های انحرافی، بر تلاش امام برای تثبیت هژمونی معرفتی و استقرار گفتمان اخلاق و حکمت الهی در جامعه‌ی کوفه تاکید دارد. این امر به‌ویژه در زمانی که جامعه‌ی کوفه در معرض فساد فرهنگی و فکری قرار داشت، نقشی بنیادین در حفظ و ترویج اصول اخلاقی و اجتماعی ایفا می‌کند.