مولفه‌های خُلقی ایرانیان در شش قرن نخست هجری در آیینه‌ حکایت‌های تعلیمی

متن‌ها در خلا پدید نمی‌آیند؛ متون واقع‌گرا  - به‌ویژه در ژانر تعلیمی- خواه‌ناخواه چکیده و افشره‌ فرهنگ زمانه را در خود دارند. در این پژوهش در نظر است با بررسی حکایت‌های چهار متن از مهم‌ترین متون تعلیمیِ پنج- شش قرن نخست هجری (مخزن‌الاسرار نظامی گنجوی و حدیقه‌‌الحقیقۀ سنایی در شعر، و سیاست‌نامه‌ خواجه نظام‌الملک و قابوس‌نامه‌ عنصرالمعالی در نثر) برجسته‌ترین مولفه‌های خُلقی و فرهنگی ایرانیان، جمع‌آوری و صورت‌بندی گردد. سبب انتخاب حکایت‌های متون تعلیمی این بوده است که این متون، اساساً برای هنجارگذاری و مبتنی بر بایدها و نبایدها تولید می‌شوند و مروّج فرهنگ اخلاقی مورد تاییدِ جامعه و نهی‌کنندۀ ناهنجاری‌های فرهنگیِ موجود هستند. نتایج این پژوهش که به لحاظ تاریخ سیاسی، دوره‌ دیلمیان، آل بویه و غزنویان را دربر می‌گیرد، نشان می‌دهد که در غیاب تواریخ اجتماعی و فرهنگی، حکایت‌های متون تعلیمی، آیینه‌ای حقیقت‌نما و قابل‌اعتماد در انعکاس مسائل زیستی، فرهنگی و خُلقی مردمان است. در بُعد فردی «واقع‌بینی» پربسامدترین خُلق مورد تایید و تشویق است. در بُعد جمعی، «پرسشگری و حق‌طلبی» و در بخش خلقیات حکومتی، تشویق به «تدبیر و هوشمندی حاکمان» بیشترین بسامد را دارد و آیینه‌ای از شیوه‌ حکومتداری رایج مبتنی بر بی‌خردی و تعصب آن دوران است.

iranian behavioral features in the light of didactic anecdotesduring first six hijri centuries

texts are not created in a vacuum. the realistic texts، particularly، the didactic genre inevitably contain the cultural extract of their times. the present research seeks to collect and formulate the most outstanding behavioral and cultural features of iranians by examining four anecdotes from the four most important didactic works written in the fifth and sixth hijri centuries which include nizami ganjavi's makhzanol asrar (treasury of mysteries) in verse، sanai's the hadiqat al haqiqa (the walled garden of truth) in verse، khawaja nizam al-molk's siyasatnama (book of government) in prose، and onsor ma'ali's qabus-name (mirror of princes) in prose. these didactic and anecdotal texts were selected because they were produced to establish norms based on dos and don'ts. the study، moreover، chose the texts since they disseminated the socially approved ethical culture and discouraged existing cultural abnormalities.  this research's findings (which historically cover the daylamite، buyid، and ghaznavid dynasties) indicate that the anecdotes of didactic texts are truthful and reliable mirrors reflecting people's existential، cultural، and behavioral issues in the absence of social and cultural histories. on a personal level، 'being realistic' is an approved and encouraged behavior having great frequency in these texts. on the collective level، 'demanding one's right and questioning' was highly frequent، and in the governmental dimension، 'encouraging rulers' wisdom and judiciousness' had the highest frequency. these features indeed mirror the irrational and biased ruling manner of those times.