تاملات انتقادی اسلامی در ارائه‌ برنامه‌ دوازده ‏قدم معتادان گمنام

بیماری اعتیاد و سوءمصرف مواد مخدّر از مهم‏ترین مسائل جوامع بشری است. در سراسر جهان، برنامه‏های گوناگونی برای کاهش مصرف و درمان این بیماری طراحی و اجرا شده است. یکی از این برنامه‏ها با بیش از دو دهه کاربست نسبتاً موفق در ایران، برنامۀ معتادان گمنام (na) است. پذیرش و اجرای مراحل دوازده‏گانه‌ این برنامه، معتاد عاجز در حال عذاب را به معتاد در حال بهبودی متعهّد، مبدل می‏کند. اگرچه این برنامه چشم‏انداز زیبایی را متصوّر می‏سازد که در آن رهجو به سطح ارتباطی قابل قبولی با خداوند دست یافته‏ و تمام توان خود را صرف تحقق اراده‌ خداوند در زندگی خود می‏کند، اما به‌رغم کنترل مصرف مواد مخدر در مراحل اولیه، ممکن است در ادامه تاثیرات ویرانگری بر معرفت و اعتقادات دینی رهجو گذاشته و به وسوسه‌ منجربه مصرف و عود مجدد اعتیاد ختم شود. این عوارض که ریشه در آموزه‌های اومانیستی و سکولاریستی برنامه دارند، ممکن است رهجو را به فردی بی‏اعتنا و یا معاند نسبت به ارزش‏های اجتماعی و فرهنگ دینی، تبدیل کند. در این راستا، پژوهش حاضر با نگاه مثبت به برنامه‌ دوازده‏قدم، بر آن است تا با مداخله در ارائه‌ این برنامه در قالب ارزش‏های ایرانی اسلامی، در جهت ثبات قدم رهجویان و ارتقای سطح ارتباط آنان با خداوند و در نتیجه کاهش وسوسه‌ منجربه لغزش، مسیر جدید و آزموده‏ شده‌ای را فرا روی مخاطبان این برنامه بگشاید. ایده این پژوهش متکی بر تجربۀ زیستۀ ده سالۀ حضور و عضویت در برنامه‌های مختلف انجمن است. داده‌های مورد نیاز با روش اسنادی و میدانی گردآوری و با روش تحلیل محتوای کیفی تحلیل شده‌اند. براساس یافته‏های این پژوهش کاربست مفاهیمی مانند خودشناسی، توکل بر خداوند، محاسبه نفس، تسلیم و تواضع در برابر دستورات الهی، مراعات دائمی تقوا، بررسی دقیق حق‌الناس و تشویق به نشر خوبی‏ها در ارائه این برنامه می‏تواند بیشترین تاثیر را در ممانعت از لغزش و عود مصرف مواد مخدر و غلطیدن در انحرافات اخلاقی و اعتقادی اعضای این انجمن داشته باشد.

critical-islamic reflections on the twelve-step program of narcotics anonymous

addiction and substance abuse are among the most significant challenges facing human societies. various programs have been designed and implemented worldwide to reduce consumption and treat this condition. one such program, with over two decades of relatively successful application in iran, is the narcotics anonymous (na) program. acceptance and implementation of its twelve-step program transform a helpless and suffering addict into a committed recovering addict. although this program envisions a promising perspective where participants develop a satisfactory connection with god and dedicate their entire effort to fulfilling god's will in their lives, it may, despite initial substance control, cause detrimental effects on participants' religious knowledge and beliefs, potentially leading to relapse and renewed addiction. these adverse effects, rooted in the program's humanistic and secular foundations, might result in participants becoming indifferent or even antagonistic toward social values and religious culture. this study, adopting a positive view of the twelve-step program, aims to intervene in its delivery by integrating iranian-islamic values to enhance participants' steadfastness, deepen their connection with god, and consequently reduce relapse-inducing temptations. the research is based on the author's ten years of lived experience in various na programs. data were collected through documentary and field methods and analyzed using qualitative content analysis. the findings suggest that incorporating concepts such as self-awareness (nafs-shināsī), reliance on god (tawakkul), self-accountability (muḥāsabah al-nafs), submission and humility before divine commands, continuous observance of piety (taqwā), meticulous attention to others' rights (ḥaqq al-nās), and encouragement to spread goodness can significantly prevent relapse, substance reuse, and moral and ideological deviations among na members.