رویکرد قرآنی به نظریۀ تضاد اجتماعی

تضاد که از آن به کشمکش، تقابل و ستیز نیز تعبیر می‌شود؛ به معنای برخورد، مبارزه و نزاع بوده و حاکی از واقعیت‌های بیرونی و بیانگر رقابت‌ها، نزاع‌ها و درگیری‌هایی است که در زندگی اجتماعی بشر واقع می‌شود. از این‌ جهت به عنوان یک پدیده اجتماعی مورد توجه اندیشمندان اجتماعی قرار گرفته است. جامعه‌شناسان تضاد را در کنش‌های فردی و نیز ساختارهای اجتماعی‌ مانند: طبقات اجتماعی، منابع کمیاب و توزیع نابرابر اقتدار ریشه‌یابی می‌کنند. در این راستا، هدف پژوهش حاضر واکاوی آن در قرآن به عنوان منبع معرفتی وحیانی است. این بحث با اتخاذ روش تفسیر موضوعی استنطاقی و تحلیل منطقی آیات بررسی شده است. نتایج نشان داد که تضاد ریشه فردی و اجتماعی دارد. ریشه فردی آن حبّ ذات و طبع استخدام‌گری انسان است، اما منشا اجتماعی آن، ریشه در ساختارهای اجتماعی‌ مانند: بغاوت، افزون‌طلبی، استکبار، فساد و تبعیض منجربه کشمکش و نزاع اجتماعی دارد. همچنین باورها و ارزش‌های اجتماعی مانند حق و باطل، توحید و شرک، ایمان و کفر در تقابل قرار گرفته، پیروان آن دائماً به نزاع می‌پردازند. بنابراین، پدیده تضاد صرفاً متاثر از یک عامل انحصاری نیست، بلکه افزون‌بر تاثیر ساختارهای اجتماعی، عاملیت و انگیزه فردی در پیدایش آن نقش دارد.

the qur'anic approach to the theory of social conflict

conflict—also referred to as struggle, opposition, and contention—denotes confrontation, combat, and dispute, reflecting external realities and illustrating competitions, disputes, and clashes that occur within human social life. consequently, it has garnered significant attention as a social phenomenon among social thinkers. sociologists trace the roots of conflict to individual actions and social structures such as social classes, scarce resources, and unequal distribution of authority. this study aims to explore this concept in the qur'an as a source of divine and epistemic knowledge. this discourse is examined through the method of thematic interpretation (tafsīr mawḍūʿī) and logical analysis of the verses. the findings reveal that conflict has both individual and social origins. individually, it stems from self-love (ḥubb al-dhāt) and the human inclination for exploitation, while socially, it originates from structures like rebellion (baghy), greed, arrogance (istikbār), corruption (fasād), and discrimination, all of which lead to social conflict and disputes. furthermore, social beliefs and values, such as truth and falsehood (ḥaqq wa bāṭil), monotheism (tawḥīd) and polytheism (shirk), and faith (īmān) and disbelief (kufr), inherently oppose one another, and their followers are in constant contention. therefore, the phenomenon of conflict is not solely influenced by a single exclusive factor; rather, alongside the influence of social structures, individual agency and motivation also play a pivotal role in its emergence.