صورت‌بندی الگوی تغییرات فرهنگی اجتماعی و پیامدهای آن در قرآن

تغییرات اجتماعی دگرگونی‌هایی است که با نوعی پیامد اجتماعی همراه بوده و موجب ایجاد تاثیرات منفی یا مثبت در کنش جمعی جامعه ‌شود. الگوی مناسب تغییر اجتماعی باید بتواند سازوکاری جامع را برای تغییر اجتماعی و بهبود فضای سالم تا نیل به تکامل نسبی ارائه دهد. در قرآن این موضوع به‌مثابه‌ سنّتی الهی به‌طور ضمنی یا صریح مطرح شده و پژوهش حاضر درصدد است ضمن بررسی منظرهای مختلف، الگوی جامعی درباره‌ تغییرات اجتماعی و پیامدهای آن را از آیات قرآن با روش توصیفی تحلیلی و با استناد به منابع مختلف، به‌ویژه تفاسیر اجتماعی استخراج نماید. این الگو برخلاف الگوها و دیدگاه‌های یک‌سو‌نگر و ثنویت‌گرا که صرفاً به ابعادی از پدیده‌ها توجه دارند، جهات همه‌جانبه‌ای برای حصول به مطلوبیت جامعه را مدنظر قرار داده که در آن پیوند و برهم‌کنش عمیقی میان تمام عناصر به عنوان شبکه‌ای منسجم برقرار می‌باشد. در تغییرات مورد نظر قرآن، کنشگر نه در مواجهه‌ ساختارها، بلکه در تعامل با آن بررسی می‌شود؛ ذهنیت‌ و عینیت، متلائم با یکدیگر هم‌جهت بوده، تغییرات دنیوی بدون توجه به فرجام اخروی آن بی‌معناست و امور انفسی و نیز علم حاصل از آن، هم‌ردیف امور آفاقی و علم مربوط به آن مورد عنایت است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که قرآن تغییرات را برایندی از عوامل و زمینه‌های متعدد و نه حسب انگاره‌های تک‌عاملی مدنظر دارد. در این عوامل، هدف از تغییر، تکامل انسان، امت و جامعه است که به دو جنبه‌ درونی افراد و جنبه‌ بیرونی آن در قالب اجتماعی توجه شده و تحقق این دگرگونی‌ها را از دو طریق قابل تحقق می‌داند؛ یکی از طریق پیامبرˆ، که مسئولیت بیان پیام الهی و هدایت انسان را بر دوش دارد و جامعه‌ را به سوی کمال مطلوب خود سوق می‌دهد، دیگری از طریق انسانی که از این پیام استقبال می‌کند و از لحاظ روحی دگرگون می‌شود.

formulation of the model of socio-cultural changes and their consequences in the qur'an

social changes refer to transformations that are accompanied by social consequences, resulting in either positive or negative impacts on the collective actions of society. an appropriate model of social change should offer a comprehensive mechanism for facilitating social transformation and fostering a healthy environment leading to relative perfection. in the qur'an, this concept is implicitly or explicitly addressed as a divine tradition (sunnah ilāhīyah). this study seeks to extract a comprehensive model of social changes and their consequences from qur'anic verses through a descriptive-analytical method, drawing upon various sources, particularly social commentaries. unlike reductionist and dualistic models that focus solely on specific dimensions of phenomena, the qur'anic model considers all-encompassing aspects necessary for achieving societal well-being, emphasizing the interconnectedness of all elements within a cohesive network. in the qur'anic framework of change, the agent is examined not in opposition to structures but in interaction with them; subjectivity and objectivity are harmoniously aligned, and worldly changes are meaningless without considering their ultimate consequences in the hereafter. both internal aspects (anfusī) and their corresponding knowledge, alongside external aspects (āfāqī) and their related knowledge, are equally emphasized. the findings indicate that the qur'an views changes as outcomes of multiple factors and contexts rather than through single-factor theories. the ultimate goal of change is the perfection of individuals, the community (ummah), and society, focusing on both internal and external aspects. this transformation is achievable through two pathways: one through the prophet (peace be upon him), who bears the responsibility of conveying divine messages and guiding humanity toward ultimate perfection, and the other through individuals who embrace this message and undergo spiritual transformation.