آیین‌های سوگواری دورۀ صفوی؛ مطالعۀ تطبیقی متن و تصویر

واکنش به حادثۀ مرگ در دایرۀ خویشان و نزدیکان و بعضاً در دایره‎ای فراتر از آن (متناسب با جایگاه اجتماعی شخص متوفی) در طول تاریخ با آداب و سنن خاصی بروز ‏یافته است. بخش از این واکنش مرتبط با حسیات درونی افراد و بخش دیگری از آن مرتبط با باورها و سنت‏های جامعۀ محل زیست شکل می‏گرفت. معاصر با دوران صفوی نیز آیین‏ها و سنت‎های سوگواری تحت تاثیر همین دو عامل متبلور می‏گشت. شناخت این سنت‏ها به دلیل تداوم برخی از آن در آیین‏های عزاداری امام حسین (ع) در دوران معاصر از اهمیت بالایی برخوردار است. بخشی از این آییین ها در منابع تاریخی و تاریخنگاری عهد صفوی و بخش قابل توجهی در گزارش‏های مربوط به ناظران خارجی انعکاس یافته است. اما در همین دوران به مدد هنر نگارگری بخش عمده ای از این آیین ها به تصویر کشیده شده است. پژوهش حاضر با مطالعه آیین‏های سوگواری دورۀ صفوی بر اساس منابع مکتوب و انطباق با منابع تصویری در پی شناسایی این سنت‎ها بوده است. نتایج پژوهش نشان می‏دهد که سوگواری ایرانیان عهد صفوی با سنت‎ها و آیین‏هایی چون: گریه و فغان، اوخشاما، باش آچماق، موی کندن، سیاه پوشی، کبودپوشی، نیمه برهنگی، سینه زنی، علم گردانی، نواخت طبل و شیپور و نی و سنج و دف، نشتر و قمه زنی و دندان کشی، چاک گریبان و علم گردانی همراه بوده است. بسیاری از این سنت‎ها هر چند در سوگواری‎های روزمره رنگ باخته اما، در آیین‏های عزاداری امام حسین (ع) در محدودۀ زمانی از گذشته نزدیک تا اکنون باقی مانده است.

mourning rituals of the safavid period: a comparative study of text and image

the reaction to the event of death in the circle of relatives and close people, and sometimes in a circle beyond that (appropriate to the social status of the deceased), has been manifested throughout history with specific customs and traditions. part of this reaction was related to the inner feelings of individuals and another part was related to the beliefs and traditions of the local community. contemporary with the safavid era, mourning rituals and traditions were also crystallized under the influence of these two factors. understanding these traditions is of great importance because some of them continue in the mourning rituals of imam hussein (as) in the contemporary era. part of these rituals has been reflected in historical and historiographical sources of the safavid era and a significant part in reports related to foreign observers. however, during this same period, a major part of these rituals has been depicted with the help of the art of painting. the present study has sought to identify these traditions by studying the mourning rituals of the safavid period based on written sources and matching them with visual sources. the results of the study show that the mourning of iranians during the safavid era was accompanied by traditions and rituals such as: crying and shouting, okhshama, bash achmaq, hair pulling, wearing black, wearing blue, half-naked, beating the chest, carrying the flag, playing drums and trumpets, reeds, cymbals and tambourines, piercing the nose and truncheons, pulling teeth, slitting the collar and carrying the flag. although many of these traditions have faded in everyday mourning, they have remained in the mourning rituals of imam hussein (as) in the time period from the recent past to the present.