تکوین فرهنگ دریانوردی ایرانی در گذار ساسانی-اسلامی: مطالعه‌ای در باب «تطبیق فعالانه» در تغذیه و پزشکی

این مقاله به بررسی سازوکارهای تحول فرهنگی در جوامع دریانورد ایرانی در دوره گذار از عصر ساسانی به دوران اسلامی می‌پردازد؛ بستری که غالباً در تاریخ‌نگاری‌های خشکی‌محور و متمرکز بر مراکز قدرت نادیده گرفته شده است. پژوهش حاضر این فرضیه را مطرح می‌کند که این جوامع در مواجهه با دگرگونی‌های سیاسی و دینی، نه دستخوش گسست تمدنی شدند و نه صرفاً به تداوم سنت‌های پیشین پرداختند، بلکه فرآیندی پیچیده از «تطبیق فعالانه» را به کار گرفتند. این فرآیند شامل حفظ راهبردی دانش مادی و عملیِ مبتنی بر الزامات اکولوژیک (مانند رژیم غذایی و فناوری کشتی‌سازی) و در عین حال، بازآرایی خلاقانه چارچوب‌های نمادین و ایدئولوژیک (مانند آیین‌ها و انگاره‌های پزشکی) برای انطباق با نظم اجتماعی-سیاسی نوین اسلامی بود. این پژوهش با اتکا به روش تحلیل تطبیقی-تاریخی و با تلفیق منابع متنی (متون پهلوی، سفرنامه‌ها و رساله‌های پزشکی اسلامی) و شواهد باستان‌شناختی (به‌ویژه از محوطه سیراف)، نشان می‌دهد که در حوزه تغذیه، الگوی پایدار مصرف ماهی و خرما در کنار تحول نمادین آیین‌های غذایی تداوم یافت و در حوزه پزشکی، سنت داروشناسی ساسانی با نظریه اخلاط جالینوسی و دانش تجربی دریایی درآمیخت. این مقاله با ارائه الگوی «تطبیق فعالانه»، دوگانه‌های تحلیلی «گسست» و «تداوم» را به چالش می‌کشد و چارچوبی ظریف‌تر برای فهم گذارهای تمدنی، به‌ویژه در جوامع غیرنخبه و پیرامونی، پیشنهاد می‌کند.

the formation of iranian maritime culture in the sasanian-islamic transition: a study of 'active adaptation' in nutrition and medicine

this article examines the mechanisms of cultural transformation within iranian maritime communities during the transition from the sasanian to the islamic era—a context often overlooked in land-centric historiographies focused on centers of power. the present study posits the hypothesis that in confronting political and religious transformations, these communities neither underwent a civilizational rupture nor merely continued prior traditions, but rather employed a complex process of 'active adaptation'. this process involved the strategic preservation of material and practical knowledge based on ecological imperatives (such as diet and shipbuilding technology) while creatively reconfiguring symbolic and ideological frameworks (such as rituals and medical concepts) to align with the new islamic socio-political order. drawing on the method of comparative-historical analysis and integrating textual sources (pahlavi texts, travelogues, and islamic medical treatises) with archaeological evidence (particularly from the site of siraf), this research demonstrates that in the domain of nutrition, the sustainable pattern of fish and date consumption persisted alongside the symbolic transformation of dietary rituals. in the field of medicine, the sasanian pharmacological tradition blended with galenic humoral theory and maritime empirical knowledge. by presenting the model of 'active adaptation,' this article challenges the analytical dichotomies of 'rupture' and 'continuity' and proposes a more nuanced framework for understanding civilizational transitions, especially in non-elite and peripheral societies.