واکاوی مولفه‌های ریخت‌شناسی شهری تاثیرگذار بر آسیب‌پذیری اجتماعی با بهره‌گیری از روش فراتحلیل

اهداف: توسعه مبتنی بر ریخت‌شناسی شهری با توجه به چالش‌های اجتماعی همچون مهاجرت و تغییر بافت انسانی شهرها و ایجاد سکونت‌گاه‌های حاشیه‌ای غیررسمی، ناامن و ناایمن، تاثیر بسزایی بر آسیب‌پذیری اجتماعی جوامع شهری دارد. این امر در کشور ما که امواج توسعه را با بازه زمانی قابل‌توجهی نسبت به کشورهای توسعه‌یافته، تجربه می‌کند، مسائل پیچیده‌تری را ایجاد می‌کند. از‌این‌رو، درونی‌سازی یا بومی‌سازی عاملیت توسعه براساس مشخصه‌های منحصربه‌فرد تمدنی- فرهنگی یکی از دغدغه‌ها و چالش‌های پیش روی برنامه‌ریزان شهری در سیاست‌گذاری‌های در ایران است. هدف از مطالعه حاضر، استخراج و واکاوی آن دسته از عوامل ریخت‌شناسی شهری در مطالعات بومی است که بر آسیب‌پذیری‌ اجتماعی موثر ارزیابی شده‌اند تا بتوان به تعریف روشنی از ابعاد، مولفه‌ها و عناصر هر یک از آن‌ها رسید.روش‌ها: این پژوهش، بر اساس هدف، کاربردی- توسعه‌ای است و با رویکرد کمی، به روش فراتحلیل، به استخراج معیارها و مولفه‌های تاثیرگذار ریخت‌شناسی شهری بر آسیب‌پذیری‌ اجتماعی پرداخته شده است تا بتوان از این فرآیند، به خط مشی دقیق‌تر به برنامه‌ریزی شهری نائل شد.یافته‌ها: تحلیل یافته‌ها می‌رساند که ریخت‌شناسی شهری متاثر از چهار‌گانه اقتصاد شهری، مدیریت حمل‌ونقل و آماد شهری، سیاست‌های کلان توسعه افقی و عمودی شهر و پارادایم شهرنشینی است و آسیب اجتماعی ناشی از ریخت‌ شهری متاثر از مدیریت کاربری اراضی، هندسه معابر،‌ نوع بافت از حیث فرسودگی، هندسه توده پر و خالی و ایجاد لامکان‌ها، شفافیت و خوانایی بافت شهری، سرزندگی، حضورپذیری و نورپردازی معابر در شب، میزان تحقق عدالت فضایی برای همه اقشار جامعه و ایمنی در فضای شهری به هنگام مخاطرات طبیعی مانند سیل و زلزله است. نتیجه‌گیری: عمده‌ترین رویکردها به مطالعات ابعاد و مولفه‌های ریخت‌شناسی شهری عبارت‌ از رویکردهای کالبدی- فیزیکی، بومی- اقلیمی، ادراک محیط و علوم رفتاری، تاریخی و جغرافیایی، اقتصادی- سیاسی، علوم اجتماعی، علوم انسانی و زمینه‌ای- فرهنگی است. ابعاد ریخت‌شناسی شهری در دو بعد بافت و توده و حرکت میان ساختمان‌ها یعنی معابر دسته‌بندی می‌شود. ذیل بعد بافت و توده می‌توان شاخصه‌هایی اعم از گونه‌های ساختمانی، بلوک‌ها و چیدمان توده‌ها و ذیل بعد حرکت میان ساختمان‌ها می‌توان شاخصه‌های هندسه و ساختار معابر و پراکنش دسترسی‌ها را بازشناسی کرد.

analyzing the components of urban morphology affecting social vulnerability using the meta-analysis method

aims: localization of development agency based on unique civilizational-cultural characteristics is one of the concerns and challenges facing urban planners in policy making in iran. the purpose of this study is to extract and analyze those factors of urban morphology in local studies that have been evaluated as effective on social vulnerability in order to reach a clear definition of the dimensions, components and elements of each of them. methods: based on the purpose, this research is applied-developmental, and with a quantitative approach, meta-analysis method has been used to extract the influential criteria and components of urban morphology on social vulnerability. findings: results show that urban morphology is influenced by the four aspects of: urban economy, transportation management and urban logistics, macro policies of horizontal and vertical development of the city and the urbanization paradigm. social damage caused by urban form affected by land use management, roads geometry, type of texture in terms of wear and tear, geometry of filled and empty masses and creation of voids, transparency and readability of urban texture, vitality, accessibility and lighting of roads at night, the degree of realization of spatial justice it is for all sections of society and safety in the urban space during natural hazards such as floods and earthquakes. conclusion: the main approaches to the studies of the dimensions and components of urban morphology are physical, local-climatic, environmental perception and behavioral sciences, historical and geographical, economic-political, social sciences, humanities and cultural-contextual dimensions.