مهمترین آلاینده‌های هوا و منابع آن در فرسایش مصالح سنگی در محوطه‌های میراث فرهنگی دشت مرودشت

آلودگی هوا یکی از معضلات زندگی مدرن است که نه‌تنها بحران‌های زیست‌محیطی را به‌ویژه در کشورهای در حال‌ توسعه تشدید می‌کند، بلکه میراث فرهنگی جوامع را نیز در معرض تهدید و فرسایش قرار می‌دهد. شهر مرودشت، به‌دلیل روند توسعه‌ای خود، از جمله مناطقی است که با این چالش مواجه است. وجود ده‌ها اثر تاریخی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی و جهانی در این منطقه، مسئله تاثیرپذیری این آثار از آلودگی هوا، به‌ویژه با توجه به توسعه صنعتی منطقه را به دغدغه‌ای جدی برای متخصصان میراث فرهنگی تبدیل کرده است. آنچه این نگرانی را دوچندان می‌کند، وجود میراث سنگی با ساختار آهکی، نظیر مجموعه جهانی تخت‌جمشید و محوطه تاریخی نقش‌رستم، در این دشت است. این آثار، به‌دلیل ترکیب کلسیتی خود، در برابر باران‌های اسیدی مستعد فرسایش و تخریب، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم، هستند. از این‌رو، این پژوهش با هدف شناسایی منابع آلاینده هوای منطقه و بررسی تاثیر این آلاینده‌ها بر فرسایش میراث فرهنگی و آثار سنگی انجام شده است. در این مطالعه، پس از مرور منابع نظری و انجام بررسی‌های میدانی و آزمایشگاهی، مهم‌ترین منابع آلاینده هوای دشت مرودشت شناسایی و ارزیابی شده‌اند. داده‌های حاصل، از طریق روش‌های کیفی و کمی مورد تجزیه‌ و تحلیل قرار گرفته‌اند. به‌منظور سنجش تاثیر آلودگی، نمونه‌برداری از هوای محوطه‌های تخت‌جمشید و نقش‌رستم به‌عنوان شاخص میراث سنگی منطقه و همچنین از پتروشیمی مرودشت به‌عنوان مهم‌ترین منبع آلاینده دشت مرودشت انجام شد. سپس، با استفاده از روش کروماتوگرافی یونی و انجام محاسبات استوکیومتری، غلظت  no₂، so₂،o₃  و nh₃ در نمونه‌‌های برداشت‌شده از هوا اندازه‌گیری گردید. نتایج این پژوهش نشان‌دهنده پتانسیل بالای آسیب‌زایی منابع آلاینده در منطقه است.

research paperthe major air pollutants and their sources in the erosion of stone materials in the cultural heritage sites of the marvdasht plain

air pollution is one of the major challenges of modern life, exacerbating environmental crises, particularly in developing countries, and posing a serious threat to cultural heritage. marvdasht, due to its ongoing development, is among the regions facing this issue. the presence of numerous historical sites registered on national and world heritage lists has made the impact of air pollution—especially considering the region's industrial expansion—a significant concern for cultural heritage specialists. this concern is further amplified by the presence of limestone-based stone heritage sites, such as the unesco-listed persepolis and the naqsh-e rostam historical complex. these monuments, composed primarily of calcite, are highly susceptible to direct and indirect erosion and degradation caused by acid rain. this research aims to identify the sources of air pollutants in the region and assess their impact on the erosion of cultural heritage and stone monuments. through a review of theoretical sources, field investigations, and laboratory analyses, the major sources of air pollution in the marvdasht plain were identified and evaluated. the collected data were analyzed using qualitative and quantitative methods. to measure the impact of air pollution, air samples were collected from persepolis and naqsh-e rostam as key stone heritage sites, as well as from the marvdasht petrochemical complex, the primary pollution source in the area. the concentrations of no₂, so₂, o₃, and nh₃ in the air samples were measured using ion chromatography and stoichiometric calculations. the findings of this study indicate a high potential for pollutant-induced damage in the region.