استنساخ کتیبه‌های سردر مجموعه حسن پادشاه تبریز

نقش برجسته‌ها و کتیبه‌ها از مهم‌ترین مستندات تاریخی هستند که به شکلی حامل روایات متنوعی اعم از جنگ، پیروزی، فتح، وقوع رویدادی خاص و یا یادواره می‌باشند که به‌طور بی‌واسطه و شفاف، نمایانگر برهه خاصی از تاریخ هستند. در طول زمان بشر با دانستن خاصیت مقاومت و شکل‌پذیری سنگ، گزارش وقایع را به شیوه‌های متنوعی، بر روی این ماده ارزشمند ثبت کرده است. این فرایند به‌طور ابتدایی با ترسیم نقوش ابتدایی در صخره‌های طبیعی آغاز شده و سپس با هدف ثبت وقایع زمان به‌صورت حجاری ادامه یافته است. در ابتدا به‌صورت صخره‌کند در طبیعت بکر و با خطوطی مانند میخی انجام ‌شده و سپس با پیشرفت مهارت و ابزار، با جزئیات و هنرنمایی بیشتر، در قالب کتیبه‌ها یا نقوش‌کنده تزئیناتی در آمده است. مقاله حاضر شامل استنساخ جدیدی از سنگ کتیبه سردر مجموعه مسجد و مدرسه حسن پادشاه واقع در بخش مرکزی شهر تبریز، استان آذربایجان شرقی در میدان صاحب‌الامر و زیر‌مجموعه بازار جهانی سرپوشیده است که بر بدنه سنگی مربوط به اواخر سده‌ی هشت ه.ق نقر شده است. بر روی این کتیبه نقوشی با خط ثلث کنده‌کاری‌ شده و به سبب عوامل گوناگونی دچار آسیب‌‌هایی شده است. مهم‌ترین سوالات این پژوهش عبارت است از: متن و نوشته‌های کتیبه سردر مجموعه حسن پادشاه تبریز چیست و راوی چه اطلاعاتی است؟ این کتیبه چه تغییراتی را از سر گذرانده است؟ استنساخ این کتیبه با هدف دریافت بیشترین اطلاعات از آن چگونه انجام می‌شود؟ برای دستیابی به پاسخ این سوالات، علاوه بر مطالعات تاریخی و باستان‌شناسی، بررسی‌های میدانی، روش‌های نوین مستندسازی شامل فتوگرامتری و طراحی دیجیتال انجام ‌شد. پس از انجام مراحل ذکر شده و خوانش متن کتیبه، روند تغییرات صورت گرفته در طول زمان بررسی و مطالعه شد.

reproduction of the inscriptions of the portal of the hasan pādshāh complex in tabriz

reliefs and inscriptions are among the most important historical documents, serving as carriers of diverse narratives, such as wars, victories, conquests, notable events, or memorials. these artifacts provide a direct and transparent expression of a certain historical moment. over time, understanding the durability of stone, humans have recorded events on this precious material using various techniques. this practice began with primitive depictions on natural rocks; and evolved into elaborate carvings designed to document contemporary events. early inscriptions, often executed on natural rocks, using scripts such as cuneiform; gradually along with development of skills and tools, they developed into detailed and artistic engravings, taking the form of decorative inscriptions or reliefs. this article presents a new transcription of the stone on the portal of the hasan pādshāh mosque and school complex, located in the central district of tabriz, east azerbaijan province, in sahib-al-amar square, within the unesco-listed tabriz covered bazaar. the inscription, carved into a stone surface dating back to the late 8th century a.h., features thuluth script and has suffered damage due to various factors over time. the most important questions of the research are: what is the content of the inscription on the portal of hasan padshah complex, and what information does it convey? what changes have occurred to the inscription over time? how can the transcription of the inscription be conducted to retrieve the maximum amount of information?  to address these questions, historical and archeological studies, were complemented by fieldwork, and advanced documentation methods, including photogrammetry and digital design of the inscription text. following these steps, a re-reading of the inscription text, along with an analysis of the changes it has undergone over time, was achieved.