مستندنگاری، حفاظت و مرمت نقش برجسته ساسانی بهرام دوم در محوطه نقش رستم

نقش برجسته‌های ساسانی از مهمترین آثار تاریخی ایران باستان هستند که محل اصلی نمایش این نوع نقش‌ها استان فارس است. در حدود 30 عدد نقش برجسته ساسانی در استان فارس وجود دارد که موضوع اصلی این نقش برجسته‌ها صحنه‌های القاء قدرت، دیهیم بخشی و یا صحنه‌های جنگ و شکار است. متاسفانه بسیاری از این نقش برجسته‌ها به دلیل این که در فضای باز قرار داشته و عموماً تحت تاثیر شرایط اقلیمی می باشند، بسته به نوع سنگ موردنظر و موقعیت مکانی، در طول سالیان، آسیب‌هایی را متحمل شده‌اند. برنامه مطالعه، مستندنگاری، تهیه طرح حفاظت و مرمت این مجموعه نقش برجسته‌ها از نظر تاریخی برای تاریخ و میراث فرهنگی کشور اهمیت بسیار دارد. بالغ بر 11 عدد از این نقش برجسته‌ها و همچنین کتیبه‌های خطی متعددی در مجموعه نقش رستم قرار دارد که همگی در فضای روباز و در معرض تهاجم عوامل محیطی (بارش باران، باد، دما و غیره) قرار دارند و همه این عوامل باعث فرسایش تدریجی این نگاره‌ها گردیده‌اند. پرسش اصلی در این مقاله در زمینه نحوه و روند مطالعات، آسیب‌شناسی، آسیب‌نگاری و اجرای مرمت یک اثر صخره‌ای بوده است. در جهت جوابگویی به مشکلات نقش برجسته بهرام دوم پس از انجام مستندنگاری و آسیب‌نگاری اثر مطالعات بصورت آزمایشگاهی و میدانی به انجام رسید. در همین‌باره مطالعات آزمایشگاهی با مطالعه مشخصات فیزیکی، بررسی‌های پتروگرافی و آزمایشات دستگاهی xrd، xrf همراه بوده است. بر اساس این مطالعات نمونه‌های سنگ به طورکامل از کلسیت با مقادیر کمی منگنوکلسیت تشکیل شده است. وقوع هوازدگی فیزیکی و شیمیایی در ساختار سنگ آهک به ایجاد اشکال مختلف آسیب‌ همانند تورق، ترک، شکستگی در سطح نقش برجسته بهرام دوم بوده است. همچنین به منظور حل بخشی از مشکلات فرسایشی بر روی نقش برجسته برخی اقدامات اضطراری حفاظت و مرمت با تمرکز بر استحکام بخشی و مقاوم نمودن سطح در برابر عوامل فرساینده برنامه‌ریزی و اجرا شد.

study of conservation and restoration of sassanid reliefs of bahram ii in naqsh-e rostam

the sassanian bas-reliefs are among the most significant historical artifacts of ancient iran، primarily found in the province of fars. approximately 30 sassanian bas-reliefs exist in fars، depicting scenes related to power demonstrations، court proceedings، and battles or hunting scenes. unfortunately، many of these bas-reliefs have suffered damage over the years due to their outdoor exposure and the impact of climatic conditions. depending on the type of stone and their geographical location، they have been gradually eroded. given their historical importance for iran's cultural heritage، a comprehensive program involving study، documentation، conservation planning، and restoration is crucial. the naqsh-e rostam relief complex houses more than 11 bas-reliefs and numerous inscriptions، all situated in open-air environments and vulnerable to environmental factors such as rain، wind، and temperature fluctuations. these elements have contributed to the gradual deterioration of these ancient artworks. the central question addressed by this article pertains to the process of studying، assessing damage، documenting، and planning the conservation of a rock relief. to answer this، a combination of field and laboratory methods has been employed، including petrography، x-ray diffraction (xrd)، and x-ray fluorescence (xrf). the results indicate both physical and chemical weathering in the limestone structure، leading to various forms of damage such as erosion، flaking، cracking، and breakage. therefore، protective and conservation measures for these prominent bas-reliefs should focus on strengthening and preserving their surfaces against deteriorating agents.