طبقه‌بندی و گونه‌شناسی طرح‌ها و نقوش در تزیینات قواره بری بناهای دوره قاجار

شناسایی و طبقه بندی نقو‌ش سنتی در انواع هنرها و آرایه‌های معماری اسلامی یکی از مهم ترین شیوه ها برای حفظ،‌ حراست و نیز احیای هنرهای فراموش‌ شده یا در حال فراموشی است. از جمله این هنرهای سنتی؛ ساخت و تزیین درها، پنجره ها و ارسی ها با تکنیک قواره بری چوب است که اولین نمونه های آن به بناهای دوره زندیه منسوب است ولی، اوج درخشان این هنر را می توان در بناهای دوره قاجار نظیر کاخ ها و دیگر بناهای سلطنتی و اشرافی و خانه‌های مجلل مشاهده نمود. ظرافت و تنوع نقش‌مایه های استفاده ‌شده در طراحی و ساخت این آثار، از مهم ترین و بارزترین مشخصه های این هنر سنتی است که نشان از تبحر استادکاران این حرفه در دوره مذکور دارد. این مقاله روشی توصیفی-تحلیلی دارد و عمدتاً بر پایه پژوهش‌های میدانی و مطالعات اسنادی استوار بوده و هدف آن گونه‌شناسی و طبقه‌بندی نقوش مورد استفاده در قواره‌بری‌های خانه‌های قاجاری است. پرسش اصلی این پژوهش عبارت است از: انواع نقش‌مایه های موجود در تزیینات قواره‌بری خانه‌های قاجاری کدام است و کدام گونه‌ها از کاربرد بیشتری برخوردار هستند؟ مطالعات نشان داد که نقوش مورد استفاده در این تکنیک را می‌توان به 5 گروه کلی طبقه‌بندی نمود که بیشتر برگرفته از نقوش گیاهی است که به صورت انتزاعی درآمده اند و فرم‌های بُته (بُته‌جقه) مانند در انواع مختلف (تکی، چندتایی، دو قلو) از جمله شاخص‌ترین و رایج‌ترین نقش در قواره‌بری‌ها به شمار می‌رود. همچنین اشکال هندسی و برخی گره‌ها، نقوش گیاهی (گل)، پرندگان و حشرات (طاووس و پروانه) و یا نقوش گلدانی از دیگر طرح‌های مورد استفاده است که چیدمان رنگ‌های موجود و شیوه تکرار و ترکیب‌بندی آن‌ها نیز، بر تنوع طرح‌های موجود در قواره‌بری‌ها می‌افزاید.

classification and typology of designs and motifs in the qavarebori decoration of the buildings built during the qajar era

identifying and classifying traditional motifs in all kinds of works of art and islamic architectural arrays is one of the most important ways to preserve, protect and revive forgotten arts. one of these traditional arts is making and decorating doors, windows, and sashes with the technique of the qavarebori of wood, the first examples of which are attributed to the buildings of the zandiyeh period, but the best examples of this art can be seen in qajar period. buildings such as palaces and other royal and aristocratic buildings and luxurious houses. the elegance and diversity of motifs used in the design and construction of these works are the most important and obvious characteristics of this traditional art, which shows the high skill and experience of the masters of this profession in the mentioned period. this article is done with a descriptive-analytical method and is mainly based on field research and library studies, and its purpose is the typology and classification of motifs used in the qavareboris of qajar houses. in this research, an attempt is made to find out what are the types of motifs in the decorations of qajar houses and which types are more useful. the studies showed that the motifs used in this technique can be classified into 5 general groups, which are mostly derived from abstract plant motifs. paisley-like forms in different types (single, multiple, twin) are considered the most prominent and common motifs in the qavareboris. in addition, geometrical shapes and some knots, plant motifs (flowers), birds and insects (peacocks and butterflies), and vase motifs are among the other designs  that are used. the arrangement of the available colours and the way of repeating and combining them also add to the variety of designs available in the qavareboris.