بازتاب دستاوردهای آرت‌نوو در طراحی نخستین اسکناس‌های چاپ‌شده در ایران

«جنبش ‌هنر و پیشه» و متعاقب آن «آرت‌نوو»، از جمله رویدادهایی بودند که در اواخر عصر قاجار در غرب شکل‌ گرفتند و به فاصله اندکی، تحولاتی را در هنرهای کاربردی ایران از جمله در طراحی و چاپ به ‌وجود ‌آوردند. نخستین اسکناس‌های به چاپ ‌رسیده در ایران، علاوه بر بیان ویژگی‌های رسامی و تکنیکی، قابلیت‌های ممتازی را در خوانش کیفیت تحولات جنبش هنر و پیشه و آرت‌نوو به ‌نمایش‌ می‌گذارند. از آن‌جایی که کلیشه‌های چاپی این اسکناس‌ها، ره‌آورد فرهنگ و هنر غرب بوده و مستقیماً از آ‌ن ها در چاپ نخستین اسکناس‌های ایرانی استفاده‌ می‌شدند، می‌توان از این‌طریق بخشی از ره‌آورد جنبش آرت‌نوو را در ایران شناسایی‌کرد و اصول طراحی نخستین اسکناس‌ها را از آغاز انتشار در عصر قاجار تا عصر پهلوی اول، مورد مطالعه قرارداد. پرسش اصلی این است: جنبش آرت‌نوو بر طراحی نخستین اسکناس‌های چاپ‌شده در ایران چه تاثیراتی را برجای‌ گذارده‌است؟ این پژوهش قصد دارد ضمن معرفی نخستین اسکناس‌های منتشرشده در ایران، شیوه طراحی و اصول تصویرسازی به کاررفته در این آثار را با درنظر گرفتن اصول «جنبش هنر و پیشه» و «آرت‌نوو» مورد نقد و بررسی قراردهد. این تحقیق بر پایه مطالعات کیفی قرار دارد و از حیث روش، توصیفی- تحلیلی است. شیوه گردآوری اطلاعات عمدتاً اسنادی و الکترونیکی و همچنین در پاره‌ای موارد میدانی است. نتایج تحقیق نشان ‌می‌دهند که طراحی نخستین اسکناس‌های ایران در سه‌گروه زمانی از اواخر دوره قاجار تا اوایل پهلوی اول قابل ‌تفکیک هستند که تاثیر آرت‌نوو بیش از همه در گروه سوم رخ ‌نموده‌است. در این‌دوره، تحت تاثیر جریان آرت‌نوو و با بهره‌گیری از کلیشه‌های چاپی وارداتی غرب، نوعی هم‌آمیزی میان دستاوردهای هنری غرب و هنر اسلامی- ایرانی شکل‌گرفته‌است.

the effectiveness of the art nouveau movement in the design of the first banknotes printed in iran

art and crafts movement and its subsequent art nouveau were among the events that took place in the west at the end of the qajar era and soon brought about changes in the applied arts of iran, including design and printing. the first banknotes printed in iran, in addition to expressing formal and technical features, display excellent capabilities in reading the quality of the developments of the art and craft movement and art nouveau. since the printing stereotypes of these banknotes were the result of western culture and art and they were directly used in the printing of the first iranian banknotes, it is possible to identify part of the result of the art nouveau movement in iran and the design principles of the first banknotes from the beginning of their publication in the qajar era. in addition to introducing the first banknotes published in iran, this research aims to review the design method and principles of illustration used in these works, taking into account the principles of art and crafts movement and art nouveau. this research is based on qualitative studies and its descriptive-analytical in terms of method. the method of collecting information is mainly library-electronic and in some cases field study. the results of the research show that the design of the first iranian banknotes can be separated into three time groups from the end of the qajar period to the beginning of the first pahlavi era that the influence of art nouveau occurred most of all in the third group. in this period, under the influence of the art nouveau movement and using the printed stereotypes imported from the west, a kind of fusion between the artistic achievements of the west and islamic-iranian art has been formed.