تدوین راهبردهای فنی هوشمندسازی مدیریت منابع آب با استفاده روش تحلیل محتوا در شهر همدان

بحران فزاینده منابع آب ناشی از تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی، افت سفره‌های زیرزمینی و توسعه نامتوازن شهری، شهر همدان را با چالش‌های جدی زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی مواجه ساخته است. در این میان، هوشمندسازی به‌عنوان رویکردی نوین در مدیریت منابع آب شهری، امکان تحول در ساختار تصمیم‌گیری و تخصیص منابع را فراهم می‌کند. در این پژوهش، از رویکرد ترکیبی کیفی–کمی استفاده شد. ابتدا شاخص‌های مرتبط با شهر هوشمند و مدیریت منابع آب از طریق مرور نظام‌مند ادبیات استخراج گردید. سپس این شاخص‌ها با بهره‌گیری از روش دلفی و نظر خبرگان حوزه آب، پالایش و اعتبارسنجی شدند. در ادامه، داده‌های حاصل با روش خوشه‌بندی طبیعی جنکس دسته‌بندی و میزان اثرگذاری ابعاد مختلف شهر هوشمند بر شاخص‌های مدیریت منابع آب محاسبه گردید. نتایج کمی نشان داد که در میان ابعاد شهر هوشمند، محیط زیست هوشمند، حکمرانی هوشمند و اقتصاد هوشمند بیشترین تاثیر را بر شاخص‌های مدیریت منابع آب داشته‌اند در حالی که تحرک هوشمند کمترین تاثیر را داشته است. همچنین هشت شاخص کلیدی مدل شامل حکمرانی دیجیتال منابع آب با میانگین اثرگذاری 4.4، مشارکت فناورانه و سواد آبی شهروندی با میانگین اثرگذاری 4.5، پایش کیفی هوشمند با میانگین اثرگذاری آن 4.3، پایش کمی بلادرنگ با میانگین اثرگذاری 3.8، مدیریت یکپارچه داده‌محور با میانگین اثرگذاری 4.1، تاب‌آوری اقلیمی و زیستی با میانگین اثرگذاری 3.7، تطبیق مکانی منابع و مصارف با میانگین اثرگذاری 4.2، و عدالت آبی و محرومیت فضایی با میانگین اثرگذاری4.1 شناسایی شدند. مقایسه بین شاخص‌ها نشان داد که ابعاد مرتبط با حکمرانی و محیط‌زیست نسبت به سایر ابعاد، تاثیرگذاری بیشتری در بهبود مدیریت منابع آب دارند. جمع‌بندی کلی بیانگر آن است که مدل مفهومی پیشنهادی می‌تواند با شناسایی نقاط بحرانی، بهینه‌سازی تخصیص منابع و کاهش پرت آب، زمینه ارتقاء شفافیت نهادی، مشارکت شهروندی و تاب‌آوری شهری را در برابر بحران‌های آتی فراهم سازد. همچنین، به‌کارگیری این نتایج در قالب طرح‌های توسعه شهری می‌تواند ضمن ایجاد هم‌راستایی میان سیاست‌های شهری و مدیریت هوشمند منابع آب، زمینه تحقق عملی دستاوردهای پژوهش، ارتقای کارایی طرح‌ها و افزایش پایداری بلندمدت منابع آبی را فراهم سازد.

developing technical strategies to make water resources management smarter in hamedan city

the growing water resource crisis caused by climate change, reduced precipitation, declining groundwater levels, and unbalanced urban development has exposed the city of hamedan to serious environmental, social, and economic challenges. in this context, smartization, as a modern approach to urban water resource management, provides the opportunity to transform decision‑making structures and resource allocation. in this study, a mixed qualitative–quantitative approach was used. first, indicators related to the smart city concept and water resource management were extracted through a systematic review of the literature. these indicators were then refined and validated using the delphi method and the opinions of experts in the water sector. subsequently, the collected data were categorized using the jenks natural breaks clustering method, and the level of influence of different smart city dimensions on water resource management indicators was calculated. the quantitative results showed that among the dimensions of a smart city, smart environment, smart governance, and smart economy had the greatest impact on water resource management indicators, while smart mobility had the least impact. in addition, eight key indicators of the proposed model were identified: digital governance of water resources with an average influence score of 4.4; technological participation and water literacy of citizens with an average influence of 4.5; smart water quality monitoring with an average influence of 4.3; real‑time quantitative monitoring with an average influence of 3.8; integrated data‑driven management with an average influence of 4.1; climate and ecological resilience with an average influence of 3.7; spatial matching of water resources and consumption with an average influence of 4.2; and water justice and spatial deprivation with an average influence of 4.1. the comparison among the indicators indicates that governance‑related and environmental dimensions have a greater impact on improving water resource management than other dimensions. overall, the findings suggest that the proposed conceptual model can help identify critical points, optimize resource allocation, and reduce water loss, while also enhancing institutional transparency, citizen participation, and urban resilience in the face of future crises. furthermore, applying these findings within urban development plans can create alignment between urban policies and smart water resource management, facilitate the practical implementation of the research outcomes, improve the efficiency of development plans, and increase the long‑term sustainability of water resources.