نقش معماری مسکونی در شکل‌دهی به رفتار ساکنان با تاکید بر روابط انسانی (نمونه موردی: خانه‌های قاجاری شیراز)

در معماری ایرانی اسلامی، خانه تنها محلی برای سکونت نیست، بلکه فضایی پویا برای شکل‌گیری و تعالی روابط انسانی، تقویت ارزش‌های اخلاقی، و تجربه‌ای عمیق از زیست‌جهان معنوی محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر معماری خانه‌های قاجاری شیراز بر رفتار انسانی، با تمرکز بر چهار بُعد ارتباطی انسان با خود، خداوند، دیگران و طبیعت، انجام شده است. روش تحقیق کیفی با رویکرد توصیفی تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، تحلیل اسناد تاریخی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختار‌یافته با ساکنان دارای تجربه زیسته در این خانه‌ها گردآوری شده است.تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از روش تحلیل مضمون در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفته است و با بازخورد مشارکت‌کنندگان تکمیل و اصلاح شده است. هم‌زمان، تحلیل فضایی بر روی سه خانه منتخب قاجاری شامل خانه‌های افشاریان، سرهنگ و فروغ‌الملک انجام شد و عواملی چون سلسله‌مراتب فضایی، جهت‌گیری و تعامل انسان با محیط مورد بررسی قرار گرفته است.یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که مسکن سنتی، به‌ویژه خانه‌های قاجاری شیراز، واجد ساختاری سه‌لایه‌ای (کالبدی، عملکردی، فرهنگی) است که در تعامل با یکدیگر، به هدایت و شکل‌دهی رفتارهای انسانی کمک می‌کنند. سازمان فضایی این خانه‌ها، از طریق عناصری همچون حیاط مرکزی، ایوان، هشتی و فضاهای انتقالی، بستر مناسبی برای تامل درونی، انسجام اجتماعی، تجربه معنوی و آگاهی محیطی فراهم کرده است. این الگوها، ویژگی‌های رفتاری چون شکرگزاری، تواضع، همدلی و آرامش را تقویت می‌کنند. بازخوانی این معماری، نه‌تنها بستر زیستی، بلکه عامل موثری در تنظیم روابط انسان با خود، دیگران، طبیعت و امر قدسی است. بهره‌گیری از این الگوها در معماری معاصر می‌تواند به ارتقاء کیفیت زیستی، پایداری فرهنگی و تعمیق روابط انسانی بینجامد.

the role of residential architecture in shaping human behavior with emphasis on

this study investigates the impact of qajar-era houses in shiraz on human behavior focusing on four dimensions of human relationships with the self, with god, with others, and with nature. the research adopts a qualitative methodology with a descriptive-analytical approach and data were collected through library studies, analysis of historical documents, and semi-structured interviews with residents who had lived experiences in these houses. data analysis was conducted using thematic analysis in three stages: open coding, axial coding, and selective coding, and refined through participant feedback. simultaneously, spatial analysis was carried out on three selected qajar houses—afsharian, sarhang, and forough-ol-molk—examining factors such as spatial hierarchy, orientation, and human-environment interaction. the findings reveal that traditional housing, particularly qajar-era houses in shiraz, possesses a tri-layered structure (physical, functional, and cultural) that synergistically contributes to guiding and shaping human behavior. the spatial organization of these houses through elements such as the central courtyard, veranda, vestibule (hashti), and transitional spaces provides a conducive environment for inner reflection, social cohesion, spiritual experience, and environmental awareness. these patterns foster behavioral qualities such as gratitude, humility, empathy, and tranquility. revisiting this architectural tradition highlights the house not merely as a physical shelter but as a meaningful framework for regulating human relationships with the self, others, nature, and the sacred.