تبیین چگونگی شکل گیری و کاربست مهتابی در معماری (نمونه موردی: خانه‌های تاریخی کاشان)

مهتابی به‌عنوان یکی از فضاهای نیمه‌باز معماری ایرانی، نه‌تنها نقش اقلیمی و عملکردی داشته، بلکه بخشی از فرهنگ زیست‌محور و تجربه‌گرای جامعه ایرانی را نیز بازتاب می‌دهد. هدف این پژوهش، تبیین چگونگی شکل‌گیری، تحول کالبدی و کارکرد مهتابی در معماری ایرانی با تمرکز بر نمونه‌های شاخص شهر کاشان است. روش تحقیق مبتنی بر رویکرد کیفی، تیپولوژیک و تحلیل تفسیری–تاریخی است. داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی، تحلیل سفرنامه‌ها، بررسی گنجنامه خانه‌های تاریخی و مشاهده میدانی گردآوری شد. یافته‌ها نشان می‌دهد مهتابی در مسجد–مدرسه‌های تاریخی و خانه‌های کاشان در سه تیپ ارتفاعی (هم‌سطح حیاط، طبقات میانی، و بام محصور) و چهار الگوی استقراری (میانی، سرتاسری، مفصلی و بالای سرداب‌ها) قابل طبقه‌بندی است. نقش‌های اصلی مهتابی شامل فراهم‌سازی آسایش تابستانه، تهویه طبیعی، ایجاد فضاهای میانی برای انتقال حرکتی–ادراکی، ارتقای کیفیت منظر حیاط و تقویت تجربه زیباشناسانه شب و ماه است. نتایج همچنین نشان می‌دهد مهتابی به‌عنوان یک عنصر فرهنگی–اجتماعی، پیوندی میان الگوی زیست شبانه، ارزش‌های معنوی و سیستم فضایی خانه ایرانی برقرار می‌کرده است. این پژوهش با بازخوانی تیپولوژیک–تفسیری مهتابی، جایگاه آن را در معماری ایرانی تبیین کرده و ظرفیت‌های آن را برای بهره‌گیری در طراحی معاصر روشن می‌سازد.

elucidating the formation and functional application of the mahtabi in architecture (a case study of historical houses in kashan)

the mahtabi, as one of the semi-open spaces in iranian architecture, not only fulfills climatic and functional roles but also reflects the experiential and nature-oriented cultural patterns of iranian society. this study aims to elucidate the formation, spatial evolution, and functional applications of the mahtabi within iranian architecture, with a focus on exemplary historical houses of kashan. the research adopts a qualitative, typological, and interpretive–historical methodology. data were collected through documentary studies, analysis of historical travelogues, examination of the ganjnameh architectural records of kashan houses, and field observations. findings indicate that mahtabis in the historical houses and mosque–schools of kashan can be classified into three elevation-based types (courtyard-level, upper-floor, and enclosed rooftop) and four positional configurations (central, linear, transitional, and those located above subterranean sardābs). the primary functions of the mahtabi include providing summer comfort, enhancing natural ventilation, creating intermediary spaces for spatial–perceptual transition, improving courtyard visual quality, and enriching nighttime and moonlit aesthetic experiences. results further reveal that the mahtabi, as a socio-cultural element, established a connection between nocturnal living patterns, spiritual values, and the spatial system of the traditional iranian house. through a typological–interpretive rereading of the mahtabi, this study clarifies its architectural significance and highlights its potential for application in contemporary design.