تحلیل چندلایه روابط ساختاری- ادراکی فضاهای میانوند در مجموعه های تاریخی از منظر حضورپذیری (موردپژوهی: بازار سنتی اصفهان)

فضاهای میانوند در بازارهای سنتی، نقشی محوری در ارتقاء حضورپذیری و تعاملات اجتماعی دارند، اما تحولات کالبدی اخیر موجب افت خوانایی، پویایی و کیفیت تعاملات در این عرصه‌ها شده است. این پژوهش با هدف تحلیل ارتباط ساختار فضاهای میانوند با شاخص‌های کلیدی حضورپذیری در بازار سنتی اصفهان، با رویکرد آمیخته (کمی–کیفی) و مبتنی بر روش‌های آماری و تحلیل فضایی نظریه نحو فضا انجام شد. ابتدا مولفه‌های موثر بر حضورپذیری از ادبیات نظری در چهار بعد محیطی، کالبدی، عملکردی و روان‌شناختی شناسایی و از طریق پرسشنامه‌ای که توسط 372 نفر از کاربران بازار تکمیل گردید، مورد ارزیابی قرار گرفت. تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون‌های تی تک‌نمونه‌ای، تحلیل واریانس و فریدمن انجام شد. نتایج نشان دادند مولفه عملکردی و مولفه روان‌شناختی بیشترین امتیاز را از دید کاربران داشته و در تحلیل فریدمن، مولفه‌های فعالیت و سرزندگی در اولویت بودند. در مقابل، مولفه کالبدی، به‌ویژه در جنبه‌های کالبدی-شکلی و تناسب مقیاس، کمترین رضایت را کسب کردند. تحلیل کیفی ساختار فضایی با استفاده از شاخص‌های نحو فضا شامل ادغام فضایی، گزینش حرکتی، خوانایی کلی و شبیه‌سازی عامل‌محور اجرا گردید. نتایج این تحلیل نشان داد راسته‌های اصلی مانند بازار شاه و ضرابخانه، میدان نقش جهان و چهارسوهای بزرگ مانند چیت‌سازها و قیصریه بالاترین میزان انسجام فضایی، خوانایی و جذب حرکتی را دارند. در مقابل، جلوخان‌ها، دالان‌ها و چهارسوهای فرعی با شاخص‌های پایین ادغام فضایی و خوانایی ضعیف (ضریب تعیین=0٫11) نیازمند مداخلات طراحی جدی هستند. شبیه‌سازی عامل‌محور نیز حاکی از تمرکز الگوهای حرکتی در فضاهای اصلی و عدم توزیع مناسب کاربران در فضاهای فرعی بود. نتایج تلفیقی کمی و کیفی پژوهش نشان داد که فضاهای میانوند در لایه‌های اصلی بازار سنتی اصفهان به دلیل انسجام فضایی بالا، عملکردهای پویا و کیفیت ادراکی مطلوب، نقش کانونی در ارتقاء حضورپذیری دارند. در مقابل، لایه‌های ضعیف‌تر نیازمند بازآفرینی کالبدی-فضایی با تمرکز بر ارتقاء خوانایی، تنوع عملکردی و مقیاس انسانی هستند. در پایان، پژوهش حاضر با ارائه چارچوبی عملیاتی شامل راهبردها و راهکارهایی جهت بهبود حضورپذیری، به‌صورت همزمان ابعاد کالبدی و ادراکی عرصه‌های جمعی تاریخی را پوشش داده و مبنایی برای سیاست‌های بازآفرینی پایدار در بازار سنتی اصفهان فراهم آورده است.

multi-layer analysis of structural-perceptual relations of in-between spaces in historic complexes from the perspective of presence quality (case study: traditional bazaar of isfahan)

in-between spatial systems within traditional bazaars play a pivotal role in enhancing presence quality and fostering social interactions; however, recent physical transformations have led to a decline in legibility, spatial vitality, and the quality of interactions in these environments. this study aims to analyze the relationship between the structural configuration of in-between spaces and key indicators of presence quality in the isfahan traditional bazaar, employing a mixed-method approach (quantitative–qualitative) based on statistical techniques and spatial analysis within the framework of space syntax theory. initially, factors influencing presence quality were identified from the literature across four dimensions—environmental, physical, functional, and psychological—and were evaluated through a questionnaire completed by 372 bazaar users. data analysis was conducted using one-sample t-tests, anova, and friedman tests. the results indicated that functional and psychological components received the highest evaluations from users, with activity and vitality ranked as top priorities in the friedman test. conversely, the physical dimension—particularly morphological aspects and scale proportion—garnered the lowest levels of satisfaction. qualitative analysis of spatial structure, applying space syntax indicators including spatial integration, movement choice, overall intelligibility, and agent-based simulation, revealed that primary axes such as shah bazaar and zarrabkhaneh, naqsh-e jahan square, and major intersections like chitsazha and qeysarieh demonstrated the highest levels of spatial cohesion, legibility, and movement attraction. in contrast, forecourts, corridors, and secondary intersections exhibited low integration values and weak intelligibility (r² = 0.11), signaling the need for substantial design interventions. agent-based simulations further highlighted concentrated movement patterns in primary spaces and inadequate user distribution across peripheral areas. the integrated quantitative and qualitative findings confirm that in-between spaces in the core layers of the isfahan bazaar, due to high spatial cohesion, dynamic functions, and favorable perceptual quality, serve as central nodes in reinforcing presence quality. conversely, weaker layers require spatial–physical regeneration focused on improving legibility, functional diversity, and human scale. ultimately, this research provides an operational framework of strategies and design guidelines to enhance presence quality, addressing both physical and perceptual dimensions of historic collective spaces, and offering a foundation for sustainable regeneration policies in the isfahan traditional bazaar.