تحلیل عوامل کلیدی موفقیت در پیاده‌سازی برنامه‌های ایمنی در پروژه‌های ساخت‌وساز با استفاده از dematel (مطالعه موردی: صنعت نفت و گاز)

مقدمه:ایمنی یکی از مولفه‌های اساسی و حیاتی در پروژه‌های ساخت‌وساز محسوب می‌شود، به‌ویژه در صنایع حساس و پر ریسکی مانند نفت و گاز که وقوع حوادث می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری بر منابع انسانی، مالی و محیط‌زیستی داشته باشد. اجرای اثربخش برنامه‌های ایمنی، نه‌‌تنها از بروز سوانح جلوگیری می‌کند، بلکه موجب بهبود کیفیت، افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌های پروژه نیز می‌گردد. با این رویکرد، هدف اصلی پژوهش حاضر شناسایی و ارزیابی عوامل کلیدی موفقیت در اجرای برنامه‌های ایمنی در پروژه‌های ساخت‌وساز صنعت نفت و گاز است. در این راستا، شرکت مهندسی و ساخت تاسیسات دریایی ایران به‌عنوان مطالعه موردی انتخاب شده است تا با بررسی عمیق‌تر شرایط و چالش‌های اجرایی، راهکارهای علمی و کاربردی برای بهبود عملکرد ایمنی ارائه شود.مواد و روش ها: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از منظر روش گردآوری داده‌ها، پیمایشی است و در بازه زمانی تیر تا شهریور 1403 انجام پذیرفت. به‌‌منظور جمع‌آوری داده‌های موردنیاز، از ترکیب دو ابزار مصاحبه نیمه ساختاریافته و پرسش‌نامه استفاده شد. برای شناسایی عوامل اولیه، ابتدا به مرور نظام‌مند مطالعات پیشین درزمینه‌ی ایمنی پروژه‌های ساخت‌و‌ساز پرداخته شد. سپس این عوامل در قالب پرسش‌نامه‌ای طراحی و در اختیار خبرگان صنعت قرار گرفت. خبرگان از طریق روش نمونه‌گیری گلوله برفی انتخاب شدند، به‌‌گونه‌ای که ابتدا با چند متخصص دارای سابقه مستقیم در حوزه ایمنی مصاحبه شد و سپس با توصیه ایشان، سایر خبرگان مرتبط شناسایی و وارد مطالعه گردیدند. در این پژوهش، ابتدا عوامل کلیدی از طریق مطالعه تحقیقات پیشین شناسایی شده و سپس با استفاده از تکنیک دیمتل روابط بین این عوامل تحلیل شد. محاسبات مربوط به تجزیه و تحلیل داده‌ها نیز در نرم افزار اکسل انجام پذیرفت.نتایج و بحث: یافته‌های تحلیل دیمتل نشان داد که در میان ابعاد اصلی شناسایی‌شده، دو بعد مشارکت کارکنان و مدیریت ایمنی به‌دلیل داشتن مشخصه عنوان عوامل علّی شناخته شدند که نقشی تعیین‌کننده در جهت‌دهی به سایر مولفه‌ها دارند. در مقابل، سیستم پیشگیری و کنترل ایمنی و تعهد ایمنی به‌عنوان عوامل معلول معرفی شدند که بیش‌ترین تاثیر را از سایر ابعاد دریافت می‌کنند. علاوه بر این، نتایج نشان داد که تعهد ایمنی با ضریب اهمیت 4.177، نقش محوری و مهمی در موفقیت برنامه‌های ایمنی ایفا کرده و به‌عنوان مهم‌ترین مولفه در بین سایر عوامل مورد تاکید قرار گرفت. پس از آن نیز سیستم پیشگیری و کنترل ایمنی، مدیریت ایمنی، و مشارکت کارکنان به ترتیب با ضرایب اهمیت 4.154، 3.936 و 3.061 در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند.نتیجه گیری: این پژوهش با ارائه بینش‌های عملی و نظری، بر اهمیت توجه به تعهد سازمانی به ایمنی و تقویت فرهنگ مشارکت‌جویانه در بین کارکنان تاکید دارد. نتایج حاصل می‌تواند به مدیران، تصمیم‌گیرندگان و سیاست‌گذاران در حوزه ایمنی پروژه‌های نفت و گاز کمک کند تا با شناسایی نقاط کلیدی مداخله، به ارتقاء عملکرد ایمنی، کاهش ریسک‌ها و افزایش پایداری پروژه‌های ساخت‌ و ساز بپردازند.

analyzing critical success factors for the implementation of safety programs in construction projects using dematel (a case study of the oil and gas industry)

safety is one of the fundamental and vital components in construction projects, especially in high-risk and sensitive industries such as oil and gas, where the occurrence of accidents can have irreparable consequences on human, financial, and environmental resources. the effective implementation of safety programs not only prevents incidents but also improves quality, increases productivity, and reduces project costs. in line with this, the primary objective of the present study is to identify and evaluate the critical success factors (csfs) in implementing safety programs in construction projects within the oil and gas industry. to achieve this, the iranian offshore engineering and construction company was selected as a case study in order to deeply investigate the operational conditions and challenges and to propose scientific and practical solutions for improving safety performance. this study is applied in nature and follows a survey-based data collection approach. the research was conducted between july and september 2024. for data collection, a combination of two tools was used: semi-structured interviews and a structured questionnaire. initially, a systematic literature review was carried out to identify preliminary factors related to safety in construction projects. these factors were then incorporated into a questionnaire and presented to industry experts. experts were selected through a snowball sampling method—beginning with several professionals with direct experience in the safety domain, who then referred additional experts to participate in the study. the identified factors were subsequently analyzed using the dematel (decision-making trial and evaluation laboratory) technique to explore the causal relationships among them. the calculations related to data analysis were also performed using excel software. the results of the dematel analysis indicated that among the main identified dimensions, employee participation and safety management were recognized as causal factors, meaning they play a decisive role in influencing other dimensions. in contrast, safety prevention and control systems and safety commitment were identified as effect factors, meaning they are most influenced by the other dimensions. notably, the findings revealed that safety commitment, with an importance coefficient of 4.177, played a central and crucial role in the success of safety programs and was emphasized as the most important component among other factors. following that, the safety prevention and control system, safety management, and employee participation ranked next with importance coefficients of 4.154, 3.936, and 3.061, respectively. this study provides both practical and theoretical insights, emphasizing the importance of organizational commitment to safety and fostering a participative culture among employees. the findings can assist managers, decision-makers, and policymakers in the field of safety in oil and gas construction projects by identifying key intervention points to enhance safety performance, reduce risks, and increase the sustainability of construction activities.