چرا مصدق نتوانست؟: واکاوی علت اصلی شکست نهضت ملی ایران

یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که پژوهشگران تاریخ معاصر با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند این‌که چرا مصدق در نهضت ملی ایران ناکام ماند و چرا درنهایت نتوانست به اهدافی که داشت نائل شود. در این پژوهش تلاش شده با استفاده از روش تحلیل موقعیت بررسی شود که عملکرد مصدق چه نقصی داشت که دشمنان وی موفق به حذف و برکناری او شدند. پیش از این محققان و پژوهشگران، پاسخ‌های متنوعی به این پرسش داده و عواملی را ذکر کرده‌اند. برخی عامل اصلی شکست مصدق را ناتوانی وی از جلوگیری از ایجاد تفرقه در میان هم‌پیمانانش دانسته‌اند؛ برخی انگشت روی ضعف رهبری سیاسی مصدق گذاشته‌اند؛ برخی دیگر، اعتماد بر دولت آمریکا را در جریان مقابله با انگلستان مطرح می‌کنند؛ دسته‌ای نیز آزادی دادن بیش‌ازحد به حزب توده را عامل اصلی شکست مصدق می‌دانند؛ و بالاخره گروهی، تکیه‌بر انبوه توده‌های سازمان‌نایافتة مردم را اشکال اصلی کار مصدق تشخیص دادند. همۀ این موارد پنج‌گانه صحیح است؛ ولی ازنظر این پژوهش، هیچ‌کدام بازتاب‌دهنده علت اصلی نیست. علت اصلی ناکام ماندن مصدق، تذبذب وی در میان نقش‌های سیاسی بود که ایفا می‌کرد. او از یک‌سو، یک نخست‌وزیر قانون‌مدار و لیبرال بود و از سوی دیگر، یک رهبر انقلابی و قهرمان مبارزه با استعمار که خواهان قطع دستان دولت‌های بیگانه و مزدوران داخلی آنان بود. مطالعه دقیق تاریخ نهضت ملی نشان می‌دهد که علت اصلیِ ناکامی‌های مصدق ناسازگاری میان این دو نقش بود. زیرا هریک از این دو نقش، الزاماتی دارد که باهم قابل جمع نیستند و نیز توقعاتی را ایجاب می‌کند که نمی‌شود همۀ آن‌ها را برآورده کرد.

why did mussadiq fail?: investigating the main cause of the failure of the iran national movement

the question why mussadiq failed in leading iran national movement and why he could not finally achieve his aims is one of the most important questions that researchers on iranian contemporary history are dealing with. using situational analysis this research attempts to find out shortcomings of mussadiq's political actions which enabled the opposition to remove him from power. up until now researchers provided diverse answers to this question. some highlighted his failure in safeguarding the unity of his allies; others highlighted his weak political leadership; some others raised his trust in the us government as a reliable mediator between him and the british government; a group found his main problem to be giving free space to the toodeh communist party; and finally another group asserted that his main shortcoming was rooted in his trust to the unorganized masses of people. all the five cases are true, although none reflects the main cause of his failure. after scrutinizing the situation, this paper concludes that the main cause was his uncertainty between two contradicting political roles: being a liberal prime minister or a revolutionary leader.