ارزیابی و آسیب‌شناسی گفتمان‌های مسلط بر حکمرانی آب کشور در پنج دهه اخیر (از منظر سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری)

حکمرانی آب مفهومی پرمناقشه است و بیشتر از آنکه مبتنی بر شناخت شیوه‌ی حکومت‌ورزی باشد، به مثابه یک الگوی ایده‌آل با شاخص‌های مشخص و از پیش تعریف شده در نظر گرفته شده است. این در حالی است که حکمرانی وقتی منتج به پایداری منابع آب خواهد شد که متناسب با شرایط تعریف و تنظیم شده باشد. زیرا حکمرانی تنظیم کننده شیوه مدیریت بر منابع بوده و خود بر حسب گفتمان مسلط بر هر دوره میتواند متغیر باشد. به همین منظور در این مقاله سعی شد تا با بهره گیری از روش‌شناسی تحلیل گفتمان، به فهمی تاریخی از الگوهای حکمرانی آب در دوره های مختلف بعد از انقلاب اسلامی ایران دست یافته و تاثیر آن بر مدیریت منابع آب بررسی شود. در نتایج به دست آمده پنج دهه بعد از انقلاب در قالب پنج دوره از حکمرانی آب تقسیم‌بندی شده و برای ارزیابی آن از اسناد و متون سیاستی و شرح مذاکرات مجلس شورای اسلامی بهره گرفته شده است. نتایج ارزیابی نشان داد آنچه حکمرانی آب در ایران را رقم زده است، نه حکمرانی متناسب با توان هیدرولوژیک کشور، بلکه حکمرانی برآمده از گفتمان سیاسی و بین‌المللی بوده است. چنانچه در دوره‌هایی که گفتمان حاکم مبتنی بر عدالت و حمایت‌گری دولت در امر اقتصاد بوده است (تاکید بیشتر بر سیاست‌های چپ‌گرایانه)، تسهیلگری برداشت از منابع آب علی‌الخصوص آب زیرزمینی تشدید شده است. در حالی که دوره‌هایی که گفتمان حاکم مبتنی بر سیاست‌های تعدیل ساختاری و خصوصی‌سازی بوده است (تاکید بیشتر بر سیاست‌های آزادسازی اقتصادی راست‌گرایان)، توسعه منابع آب سطحی الگوی مسلط بر حکمرانی آب بوده است. همچنین در بسیاری از موارد همسویی بین دولت و مجلس در تنظیم سیاست‌ها و قوانین ضد پایداری منابع آب وجود داشته است. در مواردی نیز که ناهمسویی مشهود بوده است، دولت درصدد حفاظت از منابع آب در تقابل با الگوهای تسهیل‌گر برداشت منابع بوده است. این وضعیت بدین مفهوم است که حکمرانی آب در ایران مبتنی بر حکمرانی متناسب نبوده است و در نتیجه هدف‌ اصلی برای حفاظت از منابع آب باید اصلا شده و بهبود ساختار حکمرانی متناسب با ظرفیت هر منطقه در نظر گرفته شود.

evaluation and pathology of the dominant discourses on the country's water governance in the last five decades (from the perspective of policymaking and legislation)

water governance is a controversial concept and rather than being based on the knowledge of the governance method, it is considered as an ideal model with specific and predefined indicators. meanwhile, governance will result in the sustainability of water resources when it is defined and regulated according to the conditions. because governance regulates the way of managing resources and it can vary according to the dominant discourse of each era. for this purpose, this article tried to achieve a historical understanding of water governance patterns in different periods after the islamic revolution of iran by using the methodology of discourse analysis, and to examine its effect on water resources management. in the obtained results, five decades after the revolution have been divided into five periods of water governance, and political documents and texts and the description of the deliberations of the islamic council have been used to evaluate it. the results of the evaluation showed that what has determined the governance of water in iran was not the governance that is proportional to the country's hydrological power, but rather the governance that emerged from the political and international discourse. as in the periods when the ruling discourse was based on justice and the support of the government in economic matters (more emphasis on left-wing policies), the facilitation of water resources extraction, especially underground water, has intensified. while the periods when the ruling discourse was based on structural adjustment and privatization policies (more emphasis on the right-wing economic liberalization policies), the development of surface water resources has been the dominant model of water governance. also, in many cases, there has been alignment between the government and the parliament in setting policies and laws against the sustainability of water resources. in cases where inequality has been evident, the government has sought to protect water resources in contrast to patterns that facilitate the extraction of resources. this situation implies that water governance in iran was not based on proportional governance, and as a result, the main goal of protecting water resources should be abandoned and the improvement of the governance structure in accordance with the capacity of each region should be considered.