هدایت سرمایه‌گذاری در صنایع پتروپالایشگاهی ایران: طراحی یک الگوی مطلوب با رویکرد مطالعه تطبیقی با کاربست نظری پتروپالایشگاه شهید سلیمانی

اقتصاد ایران با تناقض ساختاری اتکای تاریخی بر منابع هیدروکربنی و همزمان، مواجهه با «معضل کارایی تخصیص سرمایه» روبروست. این چالش در صنعت سرمایه‌بر و راهبردی پتروپالایشگاهی، به عنوان گلوگاه اصلی خلق ارزش و تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی، ابعادی حیاتی می‌یابد. هدف اصلی این پژوهش، گذار از تحلیل‌های توصیفی صرف و طراحی یک الگوی عملیاتی و یکپارچه برای هدایت هوشمندانه سرمایه‌گذاری در این صنعت است. این پژوهش از یک روش‌شناسی کیفی سه‌مرحله‌ای مبتنی بر چارچوب نظری «انتقال سیاست» بهره می‌برد. در مرحله نخست، با مطالعه تطبیقی (بنچمارکینگ) تجارب 9 کشور منتخب در سه گروه تحلیلی (منابع‌محور، توسعه‌گرا، بازارمحور) و با استفاده از روش تحلیل مضمون، یک «جعبه ابزار تحلیلی» از اهرم‌های سیاستی موفق جهانی استخراج شد. در مرحله دوم، با تحلیل زمینه ایران و از طریق مصاحبه با نخبگان، چهار «فیلتر انطباق» بومی (اعتبار حاکمیتی، امنیت منابع، تاب‌آوری ژئوپلیتیکی، و رقابت‌پذیری پایدار) تدوین و با روش دلفی اعتبارسنجی گردید. در مرحله نهایی، با به‌کارگیری یک «مدل امتیازدهی وزنی خبرگانی»، ابزارهای جهانی از فیلترهای بومی عبور داده شده و کارآمدترین آن‌ها برای تدوین الگو گزینش شدند. ارزیابی خبرگانی نشان داد که مدل‌های سرمایه‌گذاری فعلی در ایران، به دلیل ناتوانی در پوشش ریسک‌های بنیادین (به‌ویژه در حوزه‌های حاکمیتی و امنیت خوراک)، از کارایی لازم برخوردار نیستند. در مقابل، الگوی مطلوب استخراج‌شده از این پژوهش، یک چارچوب جامع و یکپارچه پنج‌محوره است که بر 1) رژیم امنیت خوراک مبتنی بر قراردادهای بلندمدت، 2) ساختار حاکمیتی یکپارچه با تاسیس شرکت پروژه مستقل (spv)، 3) چارچوب تامین مالی درون‌زا با اتکا بر بازار سرمایه و صندوق توسعه ملی، 4) توسعه خوشه‌ای در قالب پارک‌های صنعتی، و 5) راهبرد توسعه فناوری بومی استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که کلید موفقیت در جذب و هدایت سرمایه، حرکت از مدل «تشویقی» کوتاه‌مدت (مبتنی بر تخفیف و معافیت) به سمت یک مدل «توانمندساز و مبتنی بر حذف ریشه‌ای ریسک» است. الگوی پیشنهادی با تمرکز بر ایجاد ثبات قراردادی، یکپارچگی مدیریتی و شفافیت مالی، محیطی را فراهم می‌آورد که در آن، سرمایه‌گذاری نه یک قمار پرمخاطره، بلکه یک فعالیت اقتصادی قابل پیش‌بینی و سودآور باشد.

guidance for investment in iran's petrorefining industries: designing an optimal model with an adaptive benchmarking approach and the application of the petrorefinery theory of shahid soleimani

the iranian economy is facing a structural contradiction rooted in its historical dependence on hydrocarbon resources while simultaneously confronting the dilemma of capital allocation efficiency. this challenge takes on vital dimensions in the capital-intensive and strategic petrochemical-refining industry, which acts as the main bottleneck for value creation and the realization of resistance economy objectives. the primary goal of this research is to move beyond mere descriptive analyses and to design an integrated and operational model for the smart guidance of investment in this industry. this research utilizes a three-stage qualitative methodology based on the theoretical framework of policy transfer. in the first stage, a policy toolkit of successful global policy levers was extracted through a comparative study (benchmarking) of the experiences of nine selected countries across three analytical groups (resource-based, development-oriented, market-based) and using the thematic analysis method. in the second stage, by analyzing the iranian context and through interviews with elites, four indigenous adaptation filters (sovereign credibility, resource security, geopolitical resilience, and sustainable competitiveness) were formulated and validated using the delphi method. in the final stage, by employing an expert weighted scoring model, the global tools were passed through the indigenous filters, and the most efficient ones were selected for the formulation of the model. expert assessment indicated that the current investment models in iran lack the necessary efficiency due to their inability to cover fundamental risks (especially in the areas of governance and feedstock security). in contrast, the desired model extracted from this research is a comprehensive, integrated, five-pillar framework that is based on: 1) feedstock security regime based on long-term contracts, 2) integrated governance structure with the establishment of an independent special purpose vehicle (spv), 3) endogenous financing framework relying on the capital market and the national development fund, 4) cluster development in the form of industrial parks, and 5) indigenous technology development strategy. the findings suggest that the key to success in attracting and guiding capital is to move from a short-term incentive model (based on discounts and exemptions) toward an enabling model based on the root-cause removal of risk. the proposed model, by focusing on establishing contractual stability, managerial integration, and financial transparency, provides an environment where investment is not a high-risk gamble, but a predictable and profitable economic activity.