معماری و اصلاح ساختار نظام بانکی کشور در جهت کاهش ناترازی و تقویت منابع مالی

آسیب شناسی نظام بانکی حکایت از این دارد طی سال‌های اخیر وضعیت ناترازی در برخی از بانک‌ها رو به وخامت گذاشته‌، بطوریکه به گواه آمارهای منتشر شده توسط بانک مرکزی، بخش قابل توجهی از افزایش پایه پولی، نقدینگی و تورم، در نتیجه همین تشدید ناترازی در بانک‌ها بوده و تداوم وضعیت موجود بسیار خطرناک است. بررسی ادبیات بانکی نشان می دهد بانک‌های جهان در کنار جذب سپرده‌های مردم، خلق پول هم دارند و این منابع جذب‌شده یا خلق شده را در قالب تسهیلات به بخش خصوصی می‌دهند. بخش خصوصی نیز با استفاده از منابع تامین‌شده از محل بانک‌ها، به سرمایه‌گذاری و بنگاه‌داری می‌پردازد. درحالیکه در اقتصاد ایران، نظام بانکی با یک قاعده پولی و بانکی یکسان، دو نقش متفاوت بانک و شرکت سرمایه گذاری را با هم ایفا می کند. ضعف قوانین پولی و بانکی کشور بالاخص ماده 8 قانون بانکداری بدون ربا، به بانک‌ها اجازه داده که به صورت مستقیم به سرمایه‌گذاری بپردازند. به عبارت دیگر، در ایران دو نهاد شرکت سرمایه‌گذاری و بانک با یکدیگر ادغام شده‌اند. بانک‌ها با بهره‌برداری از همین ضعف نهادی (قانونی) و اختیار قانونی که در زمینه سرمایه‌گذاری مستقیم داشته و دارند، به خلق پول و جذب سپرده‌های مردم پرداخته و در حوزه‌های مختلف سرمایه‌گذاری و بنگاه‌داری کرده‌اند. از آنجا که بانک‌ها در امر بنگاهداری تخصص کافی نداشته‌اند، اولاً سپرده های مردم را در پروژه‌هایی سرمایه‌گذاری کرده‌اند که در نهایت به بن‌بست و انجماد منابع منجر شده است. دوم به دلیل تعارض منافع، بانک‌ها بخش خصوصی را به‌عنوان رقیب خود در نظر گرفته‌اند و در نتیجه تسهیلات موردنیاز را به بخش خصوصی نمی‌دهند و این بخش را تامین مالی نمی‌کنند. بنابراین چالش نظام بانکی در اقتصاد ایران به این مسئله برمی گردد که اساساً در کشور، ساختار نظام بانکی معیوب شکل گرفته و نیازمند اصلاحات ساختاری و نهادی و اتخاذ تصمیات سخت برای بازگشت به ریل صحیح است. در مقاله حاضر سعی خواهد شد مبتنی بر روش تحلیل تاریخی و نهادی، تحلیل محتوا و آسیب شناسی از ساختار نظام بانکی کشور، الگوی گذار تکاملی از وضعیت کنونی به وضعیت مطلوب طراحی و تبیین شده و معماری و اصلاح ساختار نظام بانکی کشور در جهت کاهش ناترازی و تقویت تامین منابع مالی بخش خصوصی صورت پذیرد.

architecture and structural reform of the national banking system to reduce imbalance and strengthen financial resources

an analysis of the banking system indicates that in recent years, the imbalance situation in some banks has worsened, such that, according to statistics published by the central bank, a significant portion of the increase in the monetary base, liquidity, and inflation has resulted from this intensification of imbalances in banks, and the continuation of the current situation is highly dangerous. a review of the banking literature shows that banks worldwide, alongside attracting public deposits, also engage in money creation, and these attracted or created resources are provided as loans to the private sector. the private sector, in turn, utilizes the resources obtained from banks for investment and enterprise operations. however, in iran’s economy, the banking system, under a uniform monetary and banking framework, performs two different roles: that of a bank and that of an investment company. weaknesses in the country’s monetary and banking laws—particularly article 8 of the law on usury-free banking—have allowed banks to directly engage in investment. in other words, in iran, the two entities of investment companies and banks have been merged. exploiting this institutional (legal) weakness and the legal authority they possess to invest directly, banks have engaged in money creation and deposit mobilization, subsequently investing in various sectors and engaging in enterprise operations. given that banks lack sufficient expertise in enterprise operations, first, they have invested public deposits in projects that have ultimately led to deadlock and resource freeze. second, due to conflicts of interest, banks have viewed the private sector as a competitor and consequently have not extended the necessary loans to finance this sector. therefore, the challenge of the banking system in iran’s economy stems from the fact that the banking system’s structure was fundamentally formed in a defective manner and requires structural and institutional reforms and the adoption of tough decisions to return to the correct path. the present article seeks, based on historical-institutional analysis, content analysis, and pathology of the national banking system’s structure, to design and explain an evolutionary transition model from the current situation to the desired state, and to develop the architecture and structural reform of the banking system to reduce imbalance and strengthen the financing capacity of the private sector.