تحولات نظام بانکی ایران: بررسی چالش ها و ارائه راهکارهای اصلاحی

نظام بانکی ایران به‌عنوان یکی از ارکان اصلی تامین مالی و تخصیص منابع اقتصادی، در دهه‌های اخیر با چالش‌های ساختاری و عملکردی متعددی مواجه بوده است. این پژوهش با رویکرد تحلیل مضمون و مصاحبه با خبرگان حوزه بانکی و اقتصادی، به تحلیل این چالش‌ها و ارائه راهکارهای اصلاحی پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد عواملی مانند رویکرد سنتی بانکداری، نبود تنوع در منابع تامین مالی، فشار دولت برای اعطای تسهیلات تکلیفی، ورود بانک‌ها به عرصه بنگاه‌داری نقش موثری در بروز ناترازی نظام بانکی داشته‌اند. یکی از مسائل کلیدی، ورود بانک‌ها به بنگاه‌داری است که تمرکز بانک‌ها را از وظیفه اصلی خود یعنی مدیریت و تخصیص بهینه منابع مالی دور کرده و مشکلاتی چون فساد، ناکارآمدی مدیریتی و کاهش شفافیت را به دنبال داشته است. علاوه بر این، وابستگی دولت به بانک‌ها و تاکید بر تامین مالی از طریق آن‌ها، به‌جای تنوع‌بخشی به ابزارهای مالی، منجر به کاهش بهره‌وری و کارایی در نظام بانکی شده است. یافته‌های کمی این پژوهش نشان می‌دهد که نرخ کفایت سرمایه در برخی بانک‌ها مانند بانک ملی، پارسیان و شهر منفی بوده و آن‌ها را در شرایط بحرانی قرار داده است، در حالی که بانک‌های خاورمیانه، کارآفرین و ملت وضعیت بهتری دارند. همچنین، زیان انباشته یازده بانک به بیش از 5759 میلیارد تومان در سال 1402 رسیده است. طبق ماده 141 قانون تجارت، این میزان زیان انباشته نشان‌دهنده خطر بالقوه ورشکستگی در این بانک‌ها است. برای اصلاح این وضعیت، راهکارهایی نظیر بازنگری و به‌روزرسانی قوانین بانکی، تقویت نظارت بانک مرکزی با استفاده از فناوری‌های نوین، افزایش شفافیت در فعالیت‌های بانک‌ها، و تنوع‌بخشی به منابع تامین مالی پیشنهاد می‌شود. همچنین حرکت از رویکرد بانک محوری به تولید محوری و اجرای خصوصی‌سازی واقعی و هدفمند می‌تواند به بهبود عملکرد نظام بانکی کمک کند. ایجاد نظام رتبه‌بندی اعتباری برای کاهش ریسک‌های اعتباری و بهینه‌سازی فرایند اعطای تسهیلات نیز از دیگر اقدامات ضروری است. اجرای این اصلاحات می‌تواند ضمن کاهش چالش‌های موجود، زمینه‌ساز افزایش پایداری و نقش‌آفرینی موثر نظام بانکی در توسعه اقتصادی کشور شود. این اصلاحات در کنار شفافیت و نظارت کارآمد، تضمینی برای تحقق اهداف کلان اقتصادی ایران خواهند بود.

transformations in iran’s banking system: challenges and reform strategies

iran’s banking system, as one of the main pillars of financial intermediation and economic resource allocation, has faced numerous structural and functional challenges in recent decades. using a thematic analysis approach and expert interviews with professionals in the banking and economic sectors, this study analyzes these challenges and proposes corrective strategies. findings indicate that factors such as the traditional approach to banking, lack of diversity in funding sources, government pressure to grant mandatory loans, and banks’ involvement in non-banking commercial activities have significantly contributed to the sector’s imbalance. one of the central issues is banks’ entry into enterprise ownership and management, which diverts their focus from their core mission—optimal financial resource allocation—and leads to problems such as corruption, managerial inefficiency, and reduced transparency. additionally, the government's dependence on banks and the emphasis on financing through them, instead of diversifying financial instruments, has led to a decline in efficiency and productivity within the banking system. quantitative findings reveal that the capital adequacy ratio in some banks—such as bank melli, parsian bank, and shahr bank—has been negative, placing them in a critical situation, while banks such as middle east bank, karafarin bank, and bank mellat are in relatively better condition. moreover, the accumulated losses of eleven banks exceeded 57,590 billion irr (approximately 575.9 trillion irr) in 2023. according to article 141 of the commercial code, this level of accumulated loss indicates a potential risk of bankruptcy in these banks. to address these issues, the study proposes strategies such as revising and updating banking regulations, strengthening the central bank’s oversight using advanced technologies, increasing transparency in bank operations, and diversifying funding sources. additionally, transitioning from a bank-centered to a production-centered approach and implementing genuine, targeted privatization could enhance banking performance. establishing a credit rating system to reduce credit risks and optimize the loan allocation process is also essential. implementing these reforms can not only reduce existing challenges but also pave the way for a more sustainable and effective role for the banking system in the country’s economic development. these reforms, alongside transparency and efficient supervision, can ensure the realization of iran’s macroeconomic goals.