the genealogy of a newly discovered and very ancient manuscript of man lā yaḥḍuruhū al-faqīh

The book man lā yaḥḍuruhū al-faqīh, authored by shaykh ṣadūq (d. 381 ah), is one of the most important shi'ite hadith collections, yet no detailed research has been conducted on its manuscripts. recently, a manuscript of this book with the date 579 ah was acquired by the national library of iran. after the manuscript in the waziri library of yazd, dated 574 ah, it is the oldest identified manuscript of this book. this article is a codicological study of this newly discovered manuscript. by examining the similarities and differences between this manuscript and other manuscripts of the book, it attempts to uncover the relationship between this manuscript and the yazd manuscript. it is revealed that the genealogy of these two manuscripts is very close, to the point that both were apparently copied from the same exemplar or with at most one intermediary. this finding changes our perspective on the variant readings common to these two manuscripts. it has also become clear that this manuscript has significant similarities with the text of al-kāfī that cannot be the result of a scribe's error or personal interpretation, and other manuscripts of faqīh do not possess this feature. therefore, it might raise the possibility that this manuscript represents a different recension of the existing text of faqīh. it also appears that fayḍ kāshānī, unlike majlisī, likely had access to more manuscripts of faqīh, some of which shared a genealogy with this manuscript.

تبارشناسی نسخه‌ای تازه‌یاب و بسیار کهن از کتاب من لا یحضره الفقیه

کتاب من لا یحضره الفقیه تالیف شیخ صدوق (د. 381ق) از مهم‌ترین کتاب‌های حدیثی امامیه است که تا کنون پژوهشی تفصیلی درباره نسخه‌های آن انجام نشده‌است. به‌تازگی، نسخه‌ای از این کتاب با تاریخ 579ق به‌وسیلهٔ کتابخانه ملی ایران خریداری شده که پس از نسخهٔ کتابخانهٔ وزیری یزد با تاریخ 574ق، کهن‌ترین نسخهٔ شناسایی‌شده برای این کتاب است. این نوشتار، به تبارشناسی این نسخه تازه‌یاب پرداخته و با درنگ در نوع همانندی‌ها و اختلاف‌های این نسخه نسبت به دیگر نسخه‌های کتاب، در راستای کشف رابطهٔ این نسخه با نسخهٔ یزد تلاش‌نموده و روشن‌کرده که تبار این دو نسخه بسیار نزدیک است تا جایی‌که ظاهراً هردو از روی یک نسخه یا نهایتاً با یک واسطه نوشته‌شده‌اند که این امر نگاه ما را به اختلاف‌نسخه‌های مشترک این دو نسخه متفاوت می‌کند. نیز آشکار شده که این نسخه همانندی‌های قابل‌توجهی با متن الکافی دارد که نمی‌تواند حاصل سهو یا اجتهاد ناسخ باشد و دیگر نسخه‌های فقیه چنین ویژگی‌ای ندارند و از این رو، شاید بتواند این احتمال را مطرح سازد که این نسخه، تحریری متفاوت از تحریر موجود فقیه باشد. همچنین روشن‌شد که احتمالاً فیض کاشانی برخلاف مجلسی، به نسخه‌هایی بیشتری از فقیه دسترسی داشته که برخی از آن‌ها هم‌تبار با این نسخه بوده‌اند.