from murāqaba to mindfulness: comparative perspectives on nahj al-balāghah and contemporary psychology

Murāqabah (self-vigilance) —the conscious guarding of the self and continuous supervision over one’s thoughts, intentions, speech, and actions —is one of the foundational concepts of ethics, islamic mysticism, and islamic education, and has been widely discussed across all spiritual traditions and religions. in islamic tradition, murāqabah is intrinsically linked to the concept of god-consciousness and is presented as a multidimensional strategy for safeguarding physical health, purifying the soul, refining intentions, and fulfilling social responsibilities and rights. despite scattered references to this concept in nahj al-balāghah, no systematic study has yet comprehensively examined the physical, spiritual, personal, and social dimensions of murāqabah in the teachings of imam ʿalī (as) and compared them with contemporary psychological theories.the study used a descriptive–analytical approach, examining sermons, letters, and aphorisms in nahj al-balāghah via conceptual frequency and relevance criteria, and then comparing these findings with modern psychological theories. the results were grouped into four domains: (1) physical murāqaba; preserving bodily faculties and health; (2) spiritual murāqaba; controlling thoughts, intentions, and cultivating inner presence; (3) individual murāqaba; time-management, self-assessment, and self-discipline; and (4) social murāqaba; upholding others’ rights and collective responsibility. imam ali’s teachings on murāqaba, anchored in piety, extend beyond secular meditation and psychological constructs such as mindfulness and self-regulation, offering a framework that integrates moral growth, well-being, and social responsibility. this highlights both the overlaps and unique aspects of nahj al-balāghah compared to modern psychology, and suggest that such a framework can guide self-care programs and interventions for spiritual elevation, resilience, and social cohesion.

از مراقبه تا ذهن آگاهی: مقایسه ابعاد مراقبه در نهج‌البلاغه با رویکردهای روان‌شناسی معاصر

مراقبه، به معنای پاسداری آگاهانه از خویش و نظارت مستمر بر اندیشه، نیت، گفتار و کردار، از مفاهیم بنیادین اخلاق، عرفان و تربیت اسلامی است که در تمامی مکاتب معنوی و ادیان مطرح شده است. در سنت اسلامی، مراقبه با مفهوم تقوا پیوند خورده و به‌عنوان راهبردی چندبعدی برای صیانت از سلامت جسم، پالایش روح، اصلاح نیت و رعایت حقوق اجتماعی معرفی می‌شود. با وجود ارجاعات پراکنده به این مفهوم در نهج‌البلاغه، تاکنون پژوهشی نظام‌مند که ابعاد جسمانی، معنوی، فردی و اجتماعی مراقبه در آموزه‌های علوی را بررسی و با نظریه‌های معاصر روان‌شناسی تطبیق دهد، انجام نشده است. در این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای، متن خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه با معیارهای ارتباط و بسامد مفاهیم کلیدی واکاوی و با نظریه‌های روان‌شناسی معاصر مقایسه گردید. یافته‌ها در چهار حوزه اصلی طبقه‌بندی شدند: مراقبه جسمانی (صیانت از سلامت اعضا و قوای بدنی)، مراقبه معنوی (کنترل افکار، نیت‌ها و حضور قلب)، مراقبه فردی (مدیریت زمان، انرژی و خودارزیابی) و مراقبه اجتماعی (رعایت حقوق دیگران و مسئولیت‌پذیری جمعی). نتایج نشان می‌دهد که آموزه‌های امام علی (ع) دربارهٔ مراقبه فراتر از مدیتیشن سکولار و معادل‌های روان‌شناختی نظیر ذهن‌آگاهی و خودتنظیمی است. این نگرش با محوریت تقوا، چارچوبی یکپارچه فراهم می‌آورد که رشد اخلاقی، سلامت روان و مسئولیت اجتماعی را در هم می‌آمیزد. چنین چارچوبی می‌تواند الهام‌بخش طراحی برنامه‌های خودمراقبتی و مداخلات روان‌شناختی باشد که هم به تعالی معنوی و هم به بهبود تاب‌آوری روانی و انسجام اجتماعی کمک کند.