typology of ijtihād in the qummī maʼthūr (narrative) exegesis

The exegesis known as the qummī exegesis is attributed to ali ibn ibrāhīm ibn hāshim qummī. this exegesis dates back to the fourth century and is regarded as a narrative commentary among shiʻa exegesiss. the numerous traditions quoted in this exegesis lead any audience to conclude its narrative nature; however, a thorough and critical examination does not support this judgment. in this exegesis, attention has also been paid to the quranic exegesis method, along with the interpreter’s use of contemporary knowledge to understand the verses, as well as significant literary resources. this indicates that the qummī exegesis departs from solely being narrative. the present study aims to briefly present examples of what distinguishes this exegesis from purely narrative commentaries and to demonstrate the various and recurring literary and rhetorical knowledge utilized by the interpreter to provide evidence of ijtihād within the qummī exegesis.

گونه‌شناسی اجتهاد در تفسیر ماثور قمی

تفسیر مشهور به تفسیر قمی، منسوب به علی بن ابراهیم بن هاشم قمی است. این تفسیر متعلق به قرن چهارم و در میان تفاسیر امامیه به عنوان تفسیری روایی به حساب آمده است، ترکیب روایات و نوع عبارات نشان می‌دهد این تفسیر نمی‌تواند از قمی باشد. ولی وجود روایات و آرای قمی در این تفسیر از یک سو و جایگاه قمی در خلق آثار گونه‌گون تفسیری و حدیثی و نقش پر رنگ او در سلسله سند روایات منابع روایی امامیه از سوی دیگر ، موجب شده است کتاب تفسیر منسوب به او مورد توجه ویژه مفسرین و محدثین قرار گیرد . نقل روایات پرشمار در این تفسیر، ذهن هر مخاطبی را در نگاه اول به روایی بودن تفسیر سوق می‌دهد، ولی نگاه محققانه و ژرف‌نگر این داوری را برنمی‌تابد زیرا در این تفسیر هم در انتخاب منابع روایی اجتهاد شده است و هم در تفسیر آیات به روش قرآن به قرآن توجه شده است. با دقت می‌توان یافت که مفسر از دانسته‌های عصری، در فهم آیات بهره برده و نیز از اندوخته‌های ادبی خود در رسیدن به مراد آیات بسیار استفاده کرده است و این به معنای آن است که تفسیر قمی از روایی بودن فاصله گرفته است. این پژوهش تلاش می‌کند به اختصار نمونه‌هایی از آنچه این تفسیر را از تفاسیر روایی محض متمایز می‌کند نقل کند و دانسته‌های مختلف و مکرر ادبی و بلاغی که مفسر از آنها استفاده کرده است را نشان دهد تا دلیلی بر وجود اجتهاد ادبی در تفسیر قمی باشد.