در نقد خودکامگی (میرزای نائینی و بحران عقب ماندگی ایران)

رساله تنبیه الامة میرزای نائینی بدون اینکه تکرار مباحث فقهیان گذشته باشد بنیانی قویم در فهم مسئله آن روز ایران یعنی استبداد و برون‌رفت از آن از منظرگاه فقه است. نائینی نه‌تنها با توجیه خودکامگی در آثار فقهیان گذشته مقابله کرد بلکه با طرح ابعاد مختلف استبداد به نقد گستردة آن پرداخت و تنها راه دستیابی به ملل مترقیه را تحدید قدرت و بازگرداندن مردم به قدرت دانست. او در تبیین ایدة خود تراث فقهی شیعه را به خدمت گرفت و با همین سلاح نیز به نقد مخالفین خود در مشروطیت پرداخت. ایدة بزرگ او دولت امانی بود که در آن حکومت بدون اینکه ملک کسی باشد منافع آن باید متوجه همه مردم شود. حاکم نیز اعم از اینکه معصوم و خطاپذیر باشد ملزم است با مردم در امر سیاسی مشورت نماید. این نظریه که نخستین بنیان‌های دموکراسی در ایران را تبیین می‌کند، اولین ایده‌ای است که دموکراسی را برخلاف ایده‌های متداول مطرح می‌سازد و بدین گونه به اندیشة شیعه در باب آزادی و مساوات، تشخصی متمایز می‌بخشد. تاکنون آثار متعددی دربارة اندیشة نائینی نوشته شده است؛ اما تاکنون کسی آن را در زمینة مشکل تاریخی ایران مورد توجه قرار نداده است؛ ازاین‌رو، پرسش اصلی این پژوهش آن است که ایده او چه پاسخی به مشکل تاریخی ایران داده است؟ پاسخ او بازگشت دموکراسی به ساخت قدرت در ایران است که از دارایی‌های ما مسلمانان به شمار می‌رود.

on the critique of despotism: mirza naeini and the crisis of iran’s underdevelopment

mirza naeini’s treatise tanbih al-ummah offers a solid foundation for understanding iran’s core issue of his time—namely despotism and the way out of it—from a jurisprudential perspective. without merely reiterating the positions of earlier jurists, naeini confronted the theological justifications of autocracy found in past islamic legal thought and launched an extensive critique of tyranny in all its dimensions. he asserted that the only path toward progress and alignment with advanced nations (al-milal al-mutaqaddima) was through limiting power and returning authority to the people. to develop his theory, naeini drew on shiite jurisprudential tradition, using it both to construct his critique and to respond to the opposition within the constitutional movement. his major idea was the concept of a trust-based state (dawlat-e amāniyya)—a government that belongs to no individual but serves the collective interests of all citizens. regardless of whether the ruler is infallible or fallible, they are bound to consult the people in political matters. this theory, which laid the first intellectual foundations of democracy in iran, differs fundamentally from prevailing democratic ideas and thus gives a distinctive character to shiite political thought regarding freedom and equality. although many studies have explored naeini’s ideas, few have considered them in the context of iran’s broader historical problem of backwardness. the central question of this research, therefore, is: what answer does naeini’s idea offer to iran’s historical dilemma? his answer is the return of democracy to the structure of power in iran—a resource that he argues already exists within islamic political heritage.