«میزان»؛ نظریۀ هنر و زیبایی در عرفان ابن‌عربی

جست‌وجو و واکاوی متون کلاسیک عرفان و حکمت اسلامی با هدف استخراج مبانی و مفاهیمی که می‌توانند با تلقّیِ امروزی از هنر و زیبایی واجد اشتراکات و قرابت‌هایی باشند، یکی از اصلی‌ترین و اساسی‌ترین اهداف مطالعات نظری هنر اسلامی است. بر همین اساس، این مقاله در صدد تحقیق در مفهوم فنّ و صناعت از منظر شیخ اکبر عرفان اسلامی محی‌الدین ابن‌عربی، یکی از سرآمدانِ عرفان نظری در تمدن اسلامی با استناد به دانش‌نامۀ سترگ اندیشۀ او یعنی کتاب فتوحات مکیّه از یک سو و تبیین معنا و مفهوم «میزان» به‌عنوان پاسخی در برابر پرسش از چیستی و چگونگی شکل‌گیری صناعات محسوس (آثار هنری)، از سوی دیگر است. پرسش اصلی پژوهش، مفهوم‌شناسی فنّ و صناعت و نیز تبیین اصلِ «میزان» با استناد به آراء حکمی و عرفانی ابن عربی است. این پژوهش بر این فرضیه استوار است که ابن عربی در پاسخ به چیستی و یا چگونگیِ شکل‌گیری و خلق آثار هنری، ایدۀ «میزان» را پیش می‌نهد. هدف از نگارش این مقاله نه ارائۀ الگویی نظری برای خلق آثار هنری در جهانِ معاصر اسلامی، بلکه کنکاشی در سرگذشت تاملات نظری پیرامون هنر و زیبایی در گسترۀ تاریخ عرفان و حکمت اسلامی است. نتایج حاصل از تحقیق نشان می‌دهند ابن عربی نه‌تنها نسبت به معنا و مفهوم «فنّ» و «صناعت» اندیشه‌ای خنثی نداشته و با مفاهیم مذکور در زمان خود آشنا بوده است، بلکه در بعد نظری، صناعات محسوس و یا آثار هنری را در یکی از مهم‌ترین آثار خود مورد مداقه قرار داده و به ساحت نظری هنر و زیبایی ورودی متامّلانه و جدی داشته است. از سوی دیگر، تاملات نظری وی در ساحت هنر و زیبایی نشان‌دهندۀ آن است که این دو مفهوم، در سیطرۀ مطلق مکتب «وحدت وجودی» ابن عربی قرار داشته‌اند. این مقاله با استفاده از روش تحلیلی – تفسیری و با استناد به داده‌هایی که با اتکاء به منابع کتابخانه‌ای گردآوری شده‌اند، به انجام رسیده است.

mizan; theory of art and beauty in the mysticism of ibn ʿarabī

one of the primary and fundamental goals of theoretical studies of islamic art is to reach concepts and foundations that can have commonalities and affinities with the modern perception of art and beauty through analyticalstudy of the classical texts of islamic mysticism and wisdom. following thispurpose, this article looks upon the concept of al-fann (art) and alsinaeat(craft) in the view of ibn ʿarabī, one of the leaders of theoretical mysticismin islamic civilization. we refer to his great encyclopedia of thought, thebook al-futūḥāt al-makkiyya (the meccan revelations), and try to explainthe meaning and concept of mizan as an answer to the question of whatand how tangible artworks are formed. the main question of the researchis the conceptualization of art and industry, as well as the explanation ofthe principle of al-mizan by referring to ibn ʿarabī's ruling and mysticalopinions. this research reviews ibn ʿarabī's proposed hypothesis thatthe idea of mizan on what or how artworks are formed and created. thepurpose of writing this article is not to present a theoretical model for thecreation of works of art in the contemporary islamic world but to delveinto the history of theoretical reflections on art and beauty in the history ofislamic mysticism and wisdom. the research results show that ibn ʿarabīdid not have a neutral thought about the meaning and concept of art andindustry, and he was familiar with the mentioned concepts in his time.also, in the theoretical dimension, he has made a severe and thoughtfulentry into the theoretical field of art and beauty in one of his most important works. on the other hand, his theoretical reflections on art and beauty show that these two concepts were under the absolute control of ibn ʿarabī's existentialunity school. since islamic art has a history of more than thirteencenturies, and despite the production and presentation of works that testifyto the creative imagination, knowledge, and skill of muslim artists, it stillfaces severe challenges in the theoretical dimension. some challenges denythe existence of islamic art, and others doubt its nature. for this reason, theneed to conduct research of this kind should be the focus of attention ofresearchers of theoretical issues of islamic art. based on this, drawing theview of muslim sages and mystics towards what is known as works of arttoday can be a good point of departure. for this purpose, it is inevitable torefer to the original islamic and philosophical sources in islamic civilization,especially the works of muslim sages, to extract their views on worksof art and theoretical reflections on art. this essay has chosen the bookal-futūḥāt al-makkiyya (the meccan revelations) by the famous andalusianmystic of the 6th and 7th hijri centuries, ibn ʿarabī, for the research ofhis familiarity with works of art in the first step, and then a reflection on the theoretical foundations of art and craft in islamic civilization. this article has been done using the analytical-interpretive method and based on the data collected by relying on library sources.