تحلیل تطبیقی مدرنیسم و پست‌مدرنیسم غربی و میراث فلسفی و ادبی ایران

این پژوهش به‌طور انتقادی تحول اندیشۀ فلسفی در سنّت‌های فکری غرب و ایران را مقایسه می‌کند. در غرب، سلطۀ کلیسای قرون وسطی، آزادی اندیشه را محدود کرد که منجر به ظهور مدرنیته شد؛ مدرنیته‌ای که عقلانیت، تجربی‌گرایی و فردگرایی را به جای یقین‌های متافیزیکی قرار داد. مدرنیته، بنیان‌های معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی نوینی را بنا نهاد؛ اما زیاده‌روی‌های آن به تناقضاتی انجامید که پست‌مدرنیسم به نقد روایت‌های کلان و ادّعاهای عقل‌گرایانه پرداخت. پست‌مدرنیسم، هرچند، اغلب به نسبیت‌گرایی گرایش یافت و این منجر به تکه‌تکه‌شدن فرهنگی شد. در مقابل، سنّت فکری ایران که از قرن 9 تا 13 با هماهنگی فلسفۀ عقلانی، اندیشۀ دینی و خلاقیت ادبی شکل گرفت، مسیر متفاوتی طی کرد. بدون وجود سرکوب مرکزی کلیسایی یا تحوّلات بنیادین رنسانس یا روشنگری، فرهنگ فلسفی ایران، دوره‌هایی از پرسشگری پویاتر و رکود طولانی را تجربه کرد. بی‌ثباتی سیاسی و جداافتادگی از جریان‌های فلسفی جهانی، رشد معرفتی آن را مختل کرد و آمادگی لازم برای ورود ناگهانی علم و فناوری مدرن به‌عنوان واردات غربی را از دست داد. این مواجهه، باعث بی‌ثباتی چارچوب‌های سنّتی، بحران‌های قدرت، هویت و تداوم فرهنگی شد؛ اما جایگزین بومی و منسجمی ارائه نکرد. این مقاله با بهره‌گیری از عقلانیت، تجربی‌گرایی و نظریۀ انتقادی، ریشه‌های این واگرایی و افول را بررسی کرده و راه‌هایی برای احیای مجدّد اندیشه پیشنهاد می‌دهد. همچنین، بر گفتمان فمنیستی به‌عنوان لنزی انتقادی برای بازنگری روایت‌های مدرن و پست‌مدرن تاکید کرده و از بازسازی سنّت‌های گفتگومحور و عقلانی حمایت می‌کند تا بتوان میان سخت‌گیری سرکوبگرانه و فروپاشی آشفته، در هر دو بستر غرب و ایران، تعادل فلسفی و پیشرفت متعادل ایجاد کرد.

comparative analysis of western modernism, postmodernism, and iran’s philosophical and literary heritage

this study critically compares the evolution of philosophical thought in western and iranian intellectual traditions. in the west, medieval ecclesiastical dominance suppressed intellectual freedom, sparking modernity’s emergence, which championed reason, empiricism, and individual subjectivity over metaphysical certainties. modernity established new epistemological and ontological foundations, but its overreach led to contradictions, prompting postmodernism’s critique of grand narratives and rationalist claims. postmodernism, however, often descended into relativism, resulting in cultural fragmentation. in contrast, iran’s intellectual tradition, which harmonized rational philosophy, religious thought, and literary creativity from the 9th to 13th centuries, followed a unique trajectory. without a centralized church’s oppression or the transformative upheavals of a renaissance or enlightenment, iran’s philosophical culture experienced cycles of vibrant inquiry and prolonged stagnation. political instability and disconnection from global philosophical currents disrupted its epistemic development, leaving it unprepared for the abrupt arrival of modern science and technology as western imports. this encounter destabilized traditional frameworks, triggering crises of authority, identity, and cultural continuity without providing a coherent, indigenous alternative. employing rationalism, empiricism, and critical theory, this article traces the roots of this divergence and decline, proposing avenues for renewed intellectual engagement. it emphasizes feminist discourse as a critical lens for reevaluating modern and postmodern metanarratives and advocates for reconstructing dialogic, reasoned traditions to navigate between oppressive rigidity and chaotic dissolution in both western and iranian contexts, fostering balanced philosophical progress.