بررسی شعر خوان هشتم اخوان‌ثالث بر مبنای نظریه تحلیل گفتمان ون دایک

این پژوهش با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی ون دایک به بررسی شعر «خوان هشتم» مهدی اخوان‌ثالث می‌پردازد. این اثر با بازنمایی مرگ رستم در بستری استعاری، به واسازی ساختارهای گفتمانی مسلط پرداخته و به نقد مناسبات قدرت و ایدئولوژی حاکم می‌پردازد. چارچوب نظری ون دایک، با تمرکز بر تعامل میان زبان، شناخت اجتماعی و بازتولید سلطه، امکان تحلیل چگونگی شکل‌گیری گفتمان‌های مسلّط و مقاومت را در این متن فراهم می‌آورد. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر تحلیل گفتمان انتقادی است که با بررسی سازوکارهای زبانی، بلاغی و نشانه‌شناختی، فرایند بازنمایی ایدئولوژی و مناسبات قدرت را واکاوی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که اخوان‌ثالث با بهره‌گیری از بینامتنیت اسطوره‌ای، شگردهای سبکی و تقابل‌های دوگانه، شعری چندلایه خلق کرده که در آن، زبان به مثابۀ ابزاری برای بازتولید و مقاومت در برابر گفتمان‌های ایدئولوژیک عمل می‌کند. شخصیت‌های شعر، از جمله رستم، فراتر از عناصر روایی، به‌عنوان نمادهایی از خیانت و وفاداری بازنمایی شده‌اند و ساختارهای سلطه را به چالش می‌کشند. علاوه بر این، نتایج نشان می‌دهد که اخوان‌ثالث با بهره‌گیری از ظرفیت‌های گفتمانی، شعر را از سطح یک روایت اسطوره‌ای فراتر برده و آن را به متنی انتقادی با دلالت‌های ایدئولوژیک پیچیده تبدیل کرده است که مخاطب را به بازاندیشی در نظم اجتماعی و مناسبات قدرت وامی‌دارد.

an analysis of mehdi akhavan-sales’s poem the eighth feast based on van dijk’s discourse analysis theory

this study employs van dijk’s critical discourse analysis approach to examine mehdi akhavan-sales’s poem the eighth feast. through the metaphorical representation of rostam’s death, the poem deconstructs dominant discursive structures and critiques prevailing power relations and ideologies. van dijk’s theoretical framework, focusing on the interaction between language, social cognition, and the reproduction of dominance, facilitates an analysis of how dominant and resistant discourses are constructed in the text. the research method is qualitative and grounded in critical discourse analysis, investigating linguistic, rhetorical, and semiotic mechanisms to explore the processes of ideological representation and power relations. findings of the stud indicate that akhavan-sales, by employing mythological intertextuality, stylistic devices, and binary oppositions, creates a multilayered poem where language functions as a tool both for reproducing and resisting ideological discourses. the poem’s characters, including rostam, transcend narrative elements to symbolize betrayal and loyalty, challenging structures of domination. moreover, the results show that akhavan-sales leverages discursive capacities to elevate the poem beyond a mere mythological narrative, transforming it into a critical text with complex ideological implications that encourage readers to reconsider social order and power relations.