بررسی تحلیلی عقل‌گرایی و نص‌گرایی اصحاب شیعی ائمه علیهم السلام در مدینه (95 ق تا 260 ق)

مدینه را باید نخستین پایگاه ظهور مکاتب مختلف فکری و عملی در جغرافیای اندیشۀ اسلامی دانست؛ شهری که با حضور شخص رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در آن زمینه‌های فکری آینده را ایجاد نمود طوری که در رهگذر تاریخ، هر گروه و اندیشه‌ای خود را به نوعی میراث‌دار آن حضرت می‌دانست. در این میان مکاتب گونه‌گون شیعی از حدیث و کلام گرفته تا تاریخ و فقه نیز از رواج مکتب‌های مختلف آن و تضارب آرای موجود در مدینه حظی تمام بردند. اصحاب امامان شیعه در فاصلۀ سال‌های 95 تا 260 ق (که خود به سه دورۀ مجزا تقسیم می‌شود) با وام گرفتن از احادیث آن بزرگواران، نحله‌ها و جریان‌هایی را در عرصه‌های مختلف ایجاد کردند که بعضاً هم در کلیات و هم در جزئیات تفاوت‌های آشکاری با یکدیگر داشتند. همین امر موجبات تضارب آراء زیادی را در شهر مدینه فراهم آورد. سوال قابل طرح در این‌جا این‌ است که «در میان اصحاب مدنی امامان شیعه رویکرد عقلی گستردگی بیشتری داشته یا برداشت‌های نص‌گرایانه؟». پاسخ این پرسش را باید در جریان‌شناسی اصحاب امامان در این بوم- ‌شهر جستجو کرد؛ به این معنی که بر خلاف مکتب حدیثی اهل‌سنت در مدینه که در تقابل با مکتب حدیثی آنان در کوفه به وجود آمده بود و بیشتر بر مبانی نص‌گرایانه بنیان شده بود، مکتب شیعی مدینه تلفیقی از عقل‌گرایی و نص‌گرایی بود. در واقع باید اصحاب مدنی امامان را دسته‌ای از بزرگان کوفی دانست که به واسطۀ حضور شخص امام در مدینه بارها به آنجا مسافرت می‌نمودند؛ طیف‌بندی این راویان که در کتب رجالی به آن‌ها اشاره شده، موید این ادعاست.