واکاوی و بررسی بازارهای تجاری شیعیان در عراق در دوران بویهیان

شیعیان از قرون اولیۀ هجری بخشی از ساکنان عراق را تشکیل می‌دادند. آن‌ها در شهرهای شیعه‌نشین کوفه و بصره زندگی می‌کردند. علاوه بر این، در دورۀ عباسی، سایر شهرهای عراق از جمله بغداد و حلّه نیز میزبان شیعیان بودند. از قرن دوم هجری به بعد، وضعیت شیعیان عراق از جهت خودکفایی اقتصادی تغییراتی کرد. وجود دو رود بزرگ دجله و فرات در عراق و زمین‌های کشاورزی در این منطقه به اقتصاد شیعیان کمک شایانی کرد. همچنین به لحاظ جغرافیایی باید وجود راه‌های کاروانی و تجاری ایران، ماوراءالنهر، مصر و آناتولی را با وجود امنیت راه‌های تجاری زمینی و دریایی در این دوره از عوامل رونق بازرگانی در شهرهای عراق عنوان کرد. با این ترتیب عراق توانست از رونق اقتصادی بالایی برخوردار شود. در دورۀ مورد بحث، شیعیان عراق به عنوان جزئی از بدنۀ جامعۀ اسلامی به امور اقتصادی توجه فراوانی داشتند. آنان همگام با برخورداری از آزادی سیاسی و تسامح حاکمان شیعی بویهی، برای ورود به عرصۀ اقتصادی و به دست گرفتن نبض بازارهای این ناحیه تلاش فراوان می‌کردند. این پژوهش به فعالیت‌های اقتصادی شیعیان در دورۀ بویهیان پرداخته و در پی پاسخ به این سوال است که فعالیت‌های اقتصادی شیعیان در شهرهای شیعه‌نشین عراق در دورۀ بویهی در چه زمینه‌هایی بوده است؟ پس از مطالعه و بررسی متون و تحقیقات صورت پذیرفته به روش توصیفی- تحلیلی این نتیجه حاصل آمد که شیعیان عراق در دورۀ مورد مطالعه، در دو زمینۀ بازرگانی و حتی ابزارهای دست‌ساز‌ بومی و منطقه‌ای، فعالیت قابل‌توجهی را به انجام رسانیده‌اند. آنان در مسائل اقتصادی از تجربه و مهارت بسیاری برخوردار گشتند، حتی گاهی از دیگر رقبای تجاری خود پیشی گرفتند. سودآوری تجارت منطقه‌ای شیعیان در هنگامی که رواداری حاکمان بیشتر بود، ثمرات به مراتب بهتری برای شیعیان داشت، چنان که در دوران خاندان‌ شیعۀ بویهی در تشکیلات خلافت حضور شیعیان در فعالیت‌های اقتصادی افزون‌تر گشت و آنان به کسب ثروت پرداختند.