واکاوی ماهیت عبادی یا معاملی صدقه در مادۀ 807 قانون مدنی

صدقه در فقه امامیه همواره کارکردی دوگانه داشته است. از یک‌سو، به‌عنوان عملی عبادی با هدف تقرب به خداوند تلقی می‌شود و از سوی دیگر، در بستر مناسبات اجتماعی، اقتصادی و... آثار حقوقی قابل‌توجهی از خود نشان می‌دهد. این دوگانگی مفهومی باعث پدیدآمدن ابهاماتی در تحلیل ساختار دقیق صدقه در نظام حقوقی شده و پرسش‌هایی را نسبت به ماهیت عقدی یا غیرعقدی بودن آن، امکان رجوع و تاثیر قصد قربت در صحت و لزوم صدقه برانگیخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و به شیوۀ کتابخانه‌ای در پی بازخوانی جایگاه صدقه در میان عقود معین حقوقی و تبیین شرایط و آثار آن است. نوآوری مقالۀ حاضر در تبیین جامع تفاوت‌ها و تشابهات صدقه با عقودی چون هبه، وقف و ابراء است و با تحلیل روایات و مبانی فقهی، صدقه را به‌عنوان عقدی مستقل با ساختاری خاص معرفی می‌کند که اگرچه بر پایۀ نیت قربت بنا شده است، ولی از ویژگی‌های الزام‌آور حقوقی نظیر ایجاب، قبول و لزوم تبعیت می‌کند. نتیجه آن‌که صدقه را می‌توان به‌مثابۀ عقدی دارای کارکرد عبادی - حقوقی (مختلط) دانست که در مرز عبادات و معاملات جای می‌گیرد و نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی و اقتصادی دارد.

an analysis of the devotional or transactional nature of voluntary charitable giving (sadaqah) in article 807 of the civil code

sadaqah in imāmiyya (arabic: امامیّه) fiqh has always a dual function. on the one hand, it is regarded as a devotional act (ʿibādī) aimed at drawing proximity to god; on the other hand, within the framework of social, economic, and other relations, it demonstrates significant legal effects. this conceptual duality has made rise to ambiguities in analyzing the precise  structure of sadaqah within the legal system and has raised questions regarding its contractual or non‑contractual nature, the possibility of revocation, and the impact of the intent of proximity to god on its validity and obligation. the present study, employing a descriptive‑analytical method and a library‑based approach, seeks to reexamine the position of sadaqah among the nominated legal contracts and to clarify its conditions and legal consequences. the innovation of this paper lies in a comprehensive exposition of the differences and similarities between sadaqah and contracts such as gift (arabic:  هبهhiba), endowment (arabic: وقف waqf), and debt remission (arabic:  ابراibraʾ). by analyzing islamic narrations and jurisprudential principles, the study presents sadaqah as an independent contract with a specific structure. although founded on the intention of proximity, but it follows legally binding features such as offer, acceptance, and irrevocability. the result is that sadaqah may be considered as a contract with a combined devotional‑legal function, situated at a the intersection of acts of worship and transactions, and playing a significat role in regulating social and economic relations.