کثرت مبنا، تکثر معنا؛ تحلیل روش‌شناختی اختلاف در تفسیر «الصلاة الوسطی»

فرمان قرآنی به محافظت بر «صلاة الوسطی» (بقره/ 238) به‌رغم وضوح متن، به دلیل ابهام در مصداق، یکی از پردامنه‌ترین مناقشات فقهی - تفسیری را رقم زده است. پژوهش‌های پیشین عمدتاً «مصداق‌محور» و به دنبال ترجیح یک قول از میان انبوه اقوالِ مطرح‌شده‌اند. این مقاله با رویکردی نوین و با روش «کالبدشکافی و تحلیل تطبیقی مناهج استنباط»، به این پرسش بنیادین پاسخ می‌دهد که ریشه این تنوع تفسیری در چیست؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که اختلاف، محصول چهار مسلک استنباطی متمایز است: 1. مسلک نقلی که در آن نزاع بر سر تقدم «نصّ تفسیری امام معصوم» (روایت زراره) بر «نصّ تاریخی نبوی» (حدیث یوم‌الاحزاب) متمرکز است؛ 2. مسلک عقلی که با تغییر «چهارچوب مرجع» (از مرکزیت زمانی تا تعادل عددی)، به نتایج متفاوتی می‌رسد؛ 3. مسلک حکمی که ابهام در آیه را استراتژی‌ای تربیتی برای اهتمام به تمام نمازها می‌داند؛ 4. مسلک تاویلی که از ظاهر فقهی عبور کرده است و آیه را بر حقایق نظام امامت تطبیق می‌دهد. این پژوهش نتیجه می‌گیرد که اختلاف در مسئله «صلاة الوسطی»، نه یک تعارض ساده در فروع، بلکه تجلی تکثر در مبانی و روش‌شناسی مواجهه با متن مقدس است. 

multiplicity of foundations, plurality of meanings; a methodological analysis of interpretive differences regarding al-ṣalāt al-wusṭā

the quranic injunction to safeguard the middle prayer (al-ṣalāt al-wusṭā) in qur'an 2:238, despite its textual clarity, has generated one of the most extensive jurisprudential-exegetical debates due to ambiguity concerning its specific referent. previous studies have predominantly focused on identifying the referent, attempting to favor one opinion among the numerous views proposed. adopting a novel approach through the deconstruction and comparative analysis of inferential methodologies, this article addresses the fundamental question: what underlies this interpretive diversity? the findings reveal that the disagreement stems from four distinct methodological approaches to inference: (1) the textual method, in which the debate centers on whether to prioritize the interpretive narration from the infallible imam (the narration of zurārah) over the historical prophetic hadith (the hadith of the day of al-aḥzāb); (2) the rational method, which yields different conclusions by shifting the frame of reference—from temporal centrality to numerical balance; (3) the rule-based method, which interprets the ambiguity in the verse as a pedagogical strategy to emphasize the importance of all prayers; and (4) the hermeneutical (al-taʾwīlī) method, which moves beyond the apparent juristic meaning and applies the verse to the realities of the imamate system. this research concludes that the dispute over al-ṣalāt al-wusṭā is not merely a disagreement over subsidiary rulings, but rather reflects a plurality of foundational principles and methodological approaches to engaging with the sacred text.