بازخوانی تحلیلی جایگاه عقل در اندیشه شیخ احمد سرهندی

پژوهش حاضر با هدف بررسی دقیق جایگاه عقل در منظومۀ فکری شیخ احمد سرهندی، یکی از اقطاب طریقت نقشبند یه و مشایخ دیوبندیۀ شبه ‌قارۀ هند، انجام شده است. سرهندی ضمن اذعان به نقش محوری عقل در شناخت برخی حقایق دینی، مرزهای کاربرد آن را مشخص کرده و محدودیت‌ هایی برایش قائل شده است. وی با بهره‌ گیری از استدلال‌ های عقلی، برخی از مبانی فلسفی را نقد کرده و در عین حال به تبیین و دفاع از اصول و مبانی تصوف و عرفان اسلامی اهتمام ورزیده است. این پژوهش با تحلیل عمیق آثار سرهندی و مقایسۀ اندیشۀ وی با دیدگاه سایر متفکران اسلامی تصویری روشن و جامع از جایگاه عقل در اندیشۀ او ترسیم می ‌کند و نشان می ‌دهد که رویکرد وی به عقل در مبانی کلامی ماتریدیه ریشه داشته و بر فهم صحیح و تاویل صفات خبری تاکید دارد. این رویکرد مبنای فکری مکتب دیوبند را هم تشکیل می ‌دهد و در تقابل با دیدگاه‌ های وهابیت قرار می ‌گیرد. یافته‌ های این پژوهش نشان می ‌دهد سرهندی با رویکردی متعادل کوشیده است تعادلی میان عقل و نقل برقرار کند و از این طریق، آموزه ‌های اسلامی را تبیین و از آن دفاع کند.

an analytical reappraisal the position of reason in the thought of shaykh aḥmad sirhindī

this study aims to critically examine the position of reason within the intellectual framework of shaykh aḥmad sirhindī—a leading figure of the naqshbandī order and a prominent scholar of the deobandi tradition in the indian subcontinent. while acknowledging the central role of reason in understanding certain religious truths, sirhindī delineated its boundaries and recognized its limitations. utilizing rational arguments, he critiqued certain philosophical foundations while simultaneously striving to elucidate and defend the principles of islamic mysticism (sufism). through an in-depth analysis of sirhindī's works and a comparison of his thought with other islamic scholars, this research presents a clear and comprehensive picture of the role of reason in his thinking. it demonstrates that his approach to reason is rooted in the theological foundations of the māturīdī school, emphasizing a correct understanding and interpretation of the divine attributes (ṣifāt khabariyya). this approach also forms the intellectual basis of the deobandi school and stands in contrast to wahhabi viewpoints. the findings of this study reveal that sirhindī, through a balanced approach, sought to establish harmony between reason (ʿaql) and transmitted tradition (naql), thereby explaining and defending islamic teachings.