شناسایی عناصر چارچوب‌دهنده به ساختار در نهادهای اجتماعی، در پرتوی مفهوم ولایت در اسلام؛ مطالعه قوم‌نگاری بر روی هیات میثاق با شهدا

از دیرباز تاکنون انسان به‌عنوان موجودی اجتماعی، نیازمند ارتباط و تعامل با دیگران بوده است. در کنار این نیاز فطری، نیازهای کارکردی نیز به‌مرور به انسان سنتی آموخت که نیازمند ارتباط و همکاری با هم‌نوعان خود برای ادامه‌ی حیات است. شکل‌گیری این ارتباط و همکاری انسان‌ها با یکدیگر مفهوم ساماندهی نهادهای اجتماعی را ضروری جلوه داد. یکی از اصلی‌ترین ارکان سامان‌دهنده‌ی نهادهای اجتماعی ساختارها هستند. نوع ساختار سازمان‌ها، نهادها و گروه‌های اجتماعی توجه اندیشمندان علوم مدیریت و حکمرانی را معطوف به خود کرده‌ است. حال سوال اساسی این پژوهش آن است که جامعه اسلامی که مبتنی بر سازوکارها و منطق اجتماعی خاص خود شکل یافته چه عناصری را در ساختارهای نظم‌دهنده به نهادهای اجتماعی ترسیم و تایید می‌نماید. برای این منظور در پرتو معارف اسلامی و مفهوم «ولایت» در جامعه اسلامی، در یک تحلیل میدانی، این عناصر با تمرکز بر روی هیات به‌عنوان یک نهاد اجتماعی شیعی که صبغه‌ی عنصر ولایت در آن برجستگی دارد، مورد مطالعه قرار گرفت. به این صورت که با روش کتابخانه‌ای، داده‌های علمی حول انواع ساختار جمع‌آوری شده و از طریق مطالعه قوم‌نگاری بر روی مورد مطالعاتی هیات میثاق با شهدای بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع) که حاصل تجربه‌ی زیسته پژوهشگران در عرصه خادمی و حضور در مراسم‌های این هیات بوده است؛ تحلیل این مناسبات ساختاری صورت گرفت. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که ساختار هیات، ساختاری متمایز با ساختارهای مرسوم در سازمان‌های دولتی و خصوصی که شامل ساختارهای سلسله‌مراتبی، مبتنی بر بازار و شبکه‌ای است بوده و نوعی خاص از ساختار هیبریدی را تشکیل می‌دهد؛ که برخلاف عمده ساختارهای هیبریدی یک ترکیب انضمامی از ساختارهای مختلف در موقعیت‌ها و شرایط مختلف نیست، بلکه ملغمه‌ای از عناصر ساختارهای مختلف در لابه‌لای ساختار متمایز آن قابل مشاهده است. با توجه به مفهوم ولایت در جامعه اسلامی، مبنای متشکل‌شدن و تعامل اعضای جامعه همبستگی و هماهنگی حول محور امام و محبت میان او و جامعه و همچنین اعضای جامعه با یکدیگر است. از این رهاورد می‌توان گفت که نه‌تنها ولایت را می‌توان یک تئوری اجتماعی و مبنای نظری معرفتی در ترسیم روابط اجتماعی میان تشکیلات و نهادهای اجتماعی دانست بلکه در میدان علم نیز می‌توان تحقق آن را در قالب هیئات مشاهده کرد. این چارچوب تشکل و ساماندهی را می‌توان تحت عنوان جامعه ولایی یا سازمان ولایت‌محور نام‌گذاری کرد.