جایگاه هیئات شیعی در تاب‌آوری جامعه‌ی بحران‌زده؛ مطالعه‌ی موردی جامعه‌ی ایران پس از حمله مغول

بررسی کارکردهای گروه‌های دینی، جایگاه و تاثیر این گروه‌ها در ایجاد روحیه تاب‌آوری و مقاومت در جوامع بحران‌زده، همواره از بحث‌های بنیادین مباحث تاریخ و دین‌شناسی بوده است. رفتار انسانِ دستخوش بحران اجتماعی و پناه‌آوری به دین و هیات‌های دینی و نیز نقش این هیات‌ها در تسکین تاملات روحی اجتماعی از جمله مهم‌ترین مباحث این پژوهش‌ها بوده است. در این راستا، جامعه ایران نیز پس از یورش‌های متعدد در طول تاریخ، به‌عنوان جامعه‌ای بحران‌زده دچار آشوب و سرگشتگی شده است. تاثیرات و تبعات این آشوب‌زدگی در اندیشه و حیات اجتماعی ایران پس از این رخدادها کاملاً آشکار است؛ از جمله آنکه، بخشی از جامعه‌ی ایرانی در مواجه با این رُخدادها دچار گُسست ذهنیتی، فکری و هویتی شده ‌است. به‌عنوان نمونه در برخی ادوار، پژوهشگران ظهور نحله‌های صوفی‌گرانه و نیز اندیشه‌های لاادری‌گری را از جمله نمونه‌های پاسخ ذهنی جامعه فاجعه‌دیده می‌دانند. بخشی دیگر از جامعه نیز با توسل به ساحت دین از نظر روانی و فکری توانستند به مقاومت علیه بحران پرداختند و از این بحران عبور کنند. در حقیقت، تاب‌آوری جامعه در این رویکرد با استفاده از توسل به دین و به‌ویژه هیات‌های دینی مُنجر به حفظ حیات اجتماعی و فرهنگی جامعه شده است. این تحقیق نیز بر این اساس به بررسی این مسئله می‌پردازد که هیات‌های دینی شیعیان چگونه به حفظ حیات اجتماعی و تاب‌آوری روانی جامعه آشوب‌زده ایران پس از حمله مغول یاری رسانده‌اند. این پژوهش بر اساس روش تحلیلی، توصیفی و کنکاش در منابع دست اول تاریخ ایران پس از حمله مغول به بررسی ابعاد تاب‌آوری جامعه و جایگاه هیات‌های دینی، مذهبی جامعه ایران در این تاب‌آوری پرداخته است و به این نتیجه دست می‌یابد که جوامع شیعی ایرانی همچون گروه سربداران یا گروه شیعیان کاشان و دیگر نقاط ایران که هویت دینی را از طریق هیات‌های مذهبی حفظ کرده بودند، علیه مغول قیام کرده و حتی حکومت‌هایی ایجاد کردند. پس این مقاومت‌ها بود که این جوامع آشوب‌زده ایران با توسل به فرهنگ شیعی مقاومت در برابر جور و ستم و با الهام از نهضت عاشورا توانستند هویت‌های اجتماعی و دینی خود را حفظ کرده و از این بحران اجتماعی عبور کنند.