مطالعه تطبیقی شروط تحمیلی در قراردادهای بانکی ایران و اتحادیه اروپا از منظر حقوق مصرف‌کننده

قراردادهای بانکی اغلب حاوی شروطی هستند که بدون امکان مذاکره از سوی مشتریان به آن‌ها تحمیل می‌شود. این شروط تحمیلی می‌توانند منجر به نابرابری در حقوق و تعهدات طرفین شوند و مصرف‌کنندگان مالی را در موقعیت ضعیفی قرار دهند. در نظام حقوقی ایران، قوانین جامعی برای مقابله با این شروط وجود ندارد و بیشتر مقررات پراکنده‌ای که در قوانین بانکی و حمایت از مصرف‌کنندگان یافت می‌شود، در عمل توان مقابله موثر با این پدیده را ندارند. در مقابل، اتحادیه اروپا با دستورالعمل 13/93 و مقررات سخت‌گیرانه، بانک‌ها را ملزم به رعایت شفافیت در قراردادهای بانکی کرده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با روش مطالعه کتابخانه ای، قوانین ایران و اتحادیه اروپا را در زمینه شروط تحمیلی بررسی کرده و نشان داده است که مواردی چون تعهدات فعلی یکجانبه، یکجانبه گرایی در تفسیر مندرجات قرارداد،تغییر یک طرفه نرخ سود، سلب حق طرح دعوی مشتری و...به عنوان مهم ترین ضعف های نظام بانکی ایران شناخته می شود این امر در حالیست که در مقابل، در نظام حقوقی اروپا، این شروط به‌طور خودکار باطل و غیرقابل استناد شناخته می‌شوند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که ایجاد تغییرات قانونی از طریق تدوین قانون جامع درباره شروط تحمیلی در قراردادهای بانکی، شفاف‌سازی و استانداردسازی قراردادهای بانکی، تقویت حمایت قضایی از مصرف‌کنندگان خدمات بانکی و توسعه فرهنگ آگاهی حقوقی مشتریان بانکی در چارچوب قوانین بانکداری اسلامی، می‌تواند ضمن جلوگیری از تحمیل شروط ناعادلانه به مشتریان، زمینه حمایت موثر از مشتریان بانکی را فراهم و اعتماد عمومی به نظام بانکی ایران را افزایش دهد.

a comparative study of adhesion clauses in banking contracts in iran and the european union from the perspective of consumer law

abstract banking contracts often contain terms that are imposed on customers without the possibility of negotiation. these adhesion clauses can lead to an imbalance in the rights and obligations of the parties, placing financial consumers in a disadvantaged position. in the iranian legal system, there is no comprehensive legal framework to counteract such clauses effectively. instead, scattered provisions in banking and consumer protection laws exist, but they lack the practical efficiency to address this phenomenon adequately. in contrast, the european union, through directive 93/13 and stringent regulations, mandates banks to adhere to transparency requirements in banking contracts. this study, employing a descriptive-analytical methodology and library-based research, examines the legal frameworks of iran and the european union regarding adhesion clauses. it highlights significant weaknesses in the iranian banking system, such as unilateral obligations, one-sided interpretation of contract terms, unilateral modification of interest rates, and the exclusion of customers right to legal recourse. conversely, in the european legal system, such clauses are automatically deemed null and unenforceable. the findings suggest that legal reforms, including the enactment of a comprehensive law on adhesion clauses in banking contracts, standardization and transparency in banking agreements, enhanced judicial protection for banking consumers, and the promotion of legal awareness among banking clients within the framework of islamic banking principles, can prevent the imposition of unfair terms on customers. these reforms would facilitate effective consumer protection and enhance public trust in the iranian banking system.