هستی‌شناسی و مراتب خلقت در صحیفه سجادیه: بررسی فلسفی و تطبیق آن‌ها

مسئلۀ هستی و آفرینش از دیرباز به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین مباحث فلسفی مطرح بوده و در فلسفه اسلامی، به‌واسطۀ پیوند با آموزه‌های دینی، به ژرفا و گستردگی بی‌سابقه‌ای دست یافته است. صحیفۀ سجادیه، به‌عنوان یکی از ارزشمندترین منابع فکری و معنوی شیعه، به بررسی موضوع آفرینش و مراتب وجود پرداخته و مفاهیم مرتبط با این مسئله را در چارچوبی غنی از معنا ارائه داده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، تلاش می‌کند مفاهیم فلسفی نظیر «صنع، ابداع، تکوین، احداث، انشاء، اختراع، خلق، جعل و فطر» را تحلیل کرده و دیدگاه صحیفۀ سجادیه را دربارۀ مراتب آفرینش و هستی تبیین کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد امام سجاد (ع) در صحیفۀ سجادیه، با بهره‌گیری از واژگان گوناگون، معانی متنوع و عمیقی از آفرینش را به تصویر کشیده است. این واژگان کلیدی مانند تکوین، فطر و اختراع، دال بر فاعلیت الهی و نحوۀ آفرینش هستی است و همچنین، مفاهیمی چون جعل و فطر، به هدایت مستمر الهی و حکمت در فرایند آفرینش دلالت می‌کنند. افزون بر این، مفاهیمی همچون صنع، ابداع و انشاء، بر بی‌همتایی و بی‌مثال بودن آفرینش تاکید داشته و مراتب وجودشناسی را با فلسفۀ اسلامی پیوند می‌دهند. چنین تحلیلی نشان می‌دهد که صحیفۀ سجادیه نه‌تنها حاوی آموزه‌های عمیق فلسفی دربارۀ آفرینش است، بلکه به‌طور ضمنی به رد دیدگاه‌های مادی‌گرایانه دربارۀ خلقت دفعی جهان می‌پردازد و بر پیوستگی و هدفمندی در نظام آفرینش تاکید می‌کند.

ontology and the degrees of creation in al-ṣaḥīfa al-sajjādiyya: a philosophical examination and their correspondence

the issue of existence and creation has long been one of the most fundamental philosophical debates, and in islamic philosophy, due to its connection with religious teachings, it has attained unprecedented depth and breadth. al-ṣaḥīfa al-sajjādiyya, as one of the most valuable intellectual and spiritual sources in shi'ism, explores the subject of creation and the degrees of existence, presenting concepts related to this issue within a framework rich in meaning. this study, employing a descriptive-analytical method, seeks to analyze philosophical concepts such as ṣan', ibdā', takwīn, iḥdāth, inshā', ikhtirā', khalq, ja'l, and fiṭr, and to elucidate the perspective of al-ṣaḥīfa al-sajjādiyya regarding the degrees of creation and existence. the findings of this research indicate that imam al-sajjād (peace be upon him), in al-ṣaḥīfa al-sajjādiyya, employs various terms to depict diverse and profound meanings of creation. these key terms, such as takwīn, fiṭr, and ikhtirā', signify divine agency and the manner of creation, while concepts like ja'l and fiṭr imply continuous divine guidance and wisdom in the process of creation. furthermore, notions such as ṣan', ibdā', and inshā' emphasize the uniqueness and unparalleled nature of creation, linking ontological degrees to islamic philosophy. this analysis reveals that al-ṣaḥīfa al-sajjādiyya not only contains profound philosophical teachings on creation but also implicitly refutes materialist views on the instantaneous creation of the world, emphasizing continuity and purposiveness in the system of creation.