بررسی فقهی دیدگاه رشید رضا معتزلی مذهب مبنی بر مجمل بودن تعبیر «نفس واحدة»

یافتن مصداق نفس واحده در آیه اول سوره نساء، موضوع بحث بسیاری از پژوهشگران و مفسران بوده و نتایج حاصل از آن، ضمن کتاب‌های تفسیری ارائه شده است. نتایج حاکی از آن است که بسیاری از مفسران شیعی و اهل سنت، ضمن قابل تفسیر بودن این تعبیر، حضرت آدم را مصداق آن معرفی کرده‌اند. در این میان، رشیدرضا «نفس واحده» را مجمل و غیر قابل تفسیر قلمداد نموده و معتقد است هیچ مبین قرآنی و روایی در تعیین کیستی و رفع اجمال از این واژه وجود ندارد؛ بنابراین باید اصناف مختلف جامعه را ذی‌حق دانست که بر اساس پیش فرض‌های خود، مصداق‌های متفاوتی را برای این تعبیر در نظر بگیرند. این پژوهش با استفاده از شیوه توصیف و تحلیل محتوا در صدد نقد دیدگاه رشیدرضا و نتایج حاصل از آن نگاشته شده است. بر اساس یافته‌های این پژوهش، علاوه بر وجود مبین‌های قرآنی و روایی، دیدگاه رشید رضا با برخی مسلمات نیز تعارض دارد. به علاوه تداوم ابهام آیات با اوصافی همچون بیان و موعظه بودن قرآن قابل جمع نیست. از طرف دیگر، پذیرش دیدگاه او جواز برداشت و قرائت‌های مختلف از لفظ مبهم و در نتیجه، جواز برداشت‌ و امکان قرائت‌های مختلف از دین را به همراه دارد؛ زیرا هرگونه نظریه‌پردازی در باب کیفیت تفسیر کتاب وسنت، در کیفیت دین نیز اثرگذار است. از این‌رو نمی‌توان نفس واحده را غیر قابل تفسیر دانست.

a jurisprudential examination of rashid rida's mu'tazili view regarding the ambiguity of the term nafs wāḥida

the identification of the referent of nafs wāḥida (a single soul) in the first verse of sūrat al-nisāʾ has long been the subject of scholarly debate among researchers and exegetes, and the findings of these discussions have been presented in various exegetical works. the results indicate that many shia and sunni exegetes, while acknowledging the interpretability of this term, have identified prophet adam as its referent. among them, rashid rida, adhering to a mu'tazili approach, has considered the expression nafs wāḥida to be ambiguous (mujmal) and uninterpretable. he argues that there exists no explanatory evidence in the qur'an or in prophetic traditions that can resolve this ambiguity or determine the identity of the referent. consequently, he maintains that various segments of society are entitled to interpret this expression based on their own presuppositions, assigning different referents accordingly. this study, using descriptive and content-analytical methodology, aims to critique rashid rida's viewpoint and its implications. based on the findings of this research, not only are there explanatory indicators found in both the qur'an and hadith, but rida's position also contradicts certain well-established theological principles. moreover, the persistent ambiguity of qur'anic verses is incompatible with the qur'an's own descriptions of itself as clear, instructive, and admonitory. furthermore, accepting rida's view would legitimize multiple interpretations of ambiguous terms, thereby opening the door to pluralistic readings of religion itself. this is because any theory regarding the methodology of interpreting the qur'an and sunnah inevitably influences the nature and interpretation of the religion. thus, the term nafs wāḥida cannot be considered uninterpretable.