ارزش‌های پایدار معماری نور در مساجد ایرانی اسلامی

خداوند در قرآن خود را نور زمین و آسمان‌ها می‌داند (الله نور السماوات و الارض). موضوع نور بسیار حائز اهمیت است به‌طوری که که سوره‌ای با این نام (سوره 24) در قرآن آمده است. با توجه به اهمیت نور در معماری مساجد، متاسفانه در مساجد امروزی به عنصر نور (که نقش کلیدی در طراحی مسجد دارد) توجه نشده است. امروزه نگرش کمیتی و نادیده‌گرفته‌شدن جنبه‌های معنایی نور طبیعی در طراحی فضاهای مساجد، نیاز به مطالعه و بررسی بیشتر درجهت ایجاد فضاهای کیفی را نشان می‌دهد. بر این اساس هدف پژوهش حاضر ارزیابی نحوه حضور کیفی نور و ارائه راهکارهای عملی جهت بکارگیری نور کیفی در معماری مساجد معاصر می‌باشد. در این مقاله شناسایی خصوصیات کیفی نور براساس متون قرآنی است، که برمبنای تاویل‌های صورت‌گرفته توسط فلاسفه اسلامی در خصوص آیات قرآنی و بررسی مفاهیم مستتر در اجزای این آیات، مشخصات کیفی نور مستخرج شده‌است. باتوجه به این مشخصات، اصول استخراج شده کیفی نور شامل هفت اصل: اصل اصالت‌وجود، اصل مراتب‌وجود، اصل عدلیه، اصل مجرد، اصل پایایی، اصل رهنمونی و اصل نشانگی می‌باشد و پیام مرتبط آن در معماری مساجد ایرانی اسلامی شامل: وحدت، حرکت، همسانی، عروج، یارایی، رهنمود و تلویحی است. درتحقیق حاضر برای بررسی رابطه کیفیت نور روز در فضای مسجد، مساجد شیخ لطف الله، امام، حکیم، رحیم‌خان، سید، که از بین تمامی مساجد ویژگی طراحی نور طبیعی در ایجاد فضای معنوی در آن‌ها شاخص‌تر بوده، انتخاب گردیده است. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و براساس اطلاعات میدانی و کتابخانه‌ای انجام شده است.

the enduring values of light architecture in iranian-islamic mosques

god describes himself as the light of the heavens and the earth in the quran (allah is the light of the heavens and the earth) (quran 24:35). the concept of light holds significant importance, as evidenced by the existence of an entire surah dedicated to it (surah 24). despite the crucial role of light in mosque architecture, contemporary mosques often neglect this essential element, which plays a key role in their design. the current focus on quantitative aspects and the disregard for the semantic dimensions of natural light in mosque spaces highlight the need for further study to create more qualitative spatial experiences. accordingly, the present study aims to assess the qualitative presence of light and propose practical strategies for integrating high-quality lighting in contemporary mosque architecture. this study identifies the qualitative characteristics of light based on quranic texts, extracted through the interpretations provided by islamic philosophers regarding quranic verses and an analysis of the implicit meanings within these verses. based on these attributes, seven fundamental principles of qualitative light have been derived: the principle of existential authenticity, the principle of existential hierarchy, the principle of justice, the principle of abstraction, the principle of permanence, the principle of guidance, and the principle of signification. the corresponding architectural messages in iranian-islamic mosque architecture include unity, movement, homogeneity, ascension, endurance, guidance, and implication. to examine the relationship between the quality of daylight in mosque spaces, the study selects sheikh lotfollah mosque, imam mosque, hakim mosque, rahim khan mosque, and seyyed mosque—mosques distinguished for their design emphasis on natural light in creating a spiritual atmosphere. this research follows a descriptive-analytical method based on both field studies and library resources.