بررسی تطبیقی خیر ذاتی در فایده‌گرایی میل و مصلحت در مدرسه کلامی بغداد

آنچه برای نتیجه‌گرایان در اخلاق هنجاری اهمیت دارد، تحقّق خیر‌ و نتیجۀ اعمال اخلاقی است. مراد از خیر در اینجا، خیر ذاتی است؛ نه خیر ابزاری. در عین حال، نتیجه‌گرایان از نظر تعیین مصداق خیر ذاتی اختلافِ نظر دارند. در تقریر جان استوارت میل از فایده‌گرایی، مصداق خیر ذاتی، «لذت» و رهایی از الم عنوان شده و کاری اخلاقی است که بیشترین لذت را برای بیشترین افراد به بار آورد. مفهوم «مصلحت» در سنّت اسلامی قابل مقایسه با خیر ذاتی در نگاه فایده‌گرایان است؛ زیرا از یک ‌سو اصلی برای تعیین حُسن و قُبح افعال است و از سویی دیگر، در مصداق‌شناسی آن در مدرسه کلامی عقل‌گرای بغداد می‌توان در عین اختلافات فراوان به اشتراکاتی با نظریهۀ فایده‌گرایی دست یافت. در این پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی این نتیجه به دست آمده که مصداق خیر ذاتی و مصلحت نهایی «لذت» و «الم» است، اما تبیینی که رویکرد مصلحت با توجه به مرجع تشخیص مصلحت، محاسبه‌ مصلحت و فرایند تامین آن دارد بری از اشکالات لذت‌گرایی میل است.  

a comparative study of intrinsic good in mill's utilitarianism and maslaha in the baghdad theological school

for consequentialists in normative ethics, the realization of good and the outcomes of moral actions are of primary importance. the good here refers to intrinsic rather than instrumental good. however, consequentialists differ in determining what constitutes intrinsic good. in john stuart mill's utilitarianism, intrinsic good is defined as pleasure and freedom from pain, with morally right actions maximizing pleasure for the greatest number. the concept of maslaha (public interest or welfare) in islamic tradition can be compared to intrinsic good in utilitarianism. maslaha serves as a principle for determining the moral value of actions and, within the rationalist baghdad theological school, shows both divergences and overlaps with utilitarian theory. using a descriptive-analytical method, this study finds that intrinsic good and maslaha are both rooted in pleasure and pain. however, the conceptualization of maslaha—particularly its criteria, methods of assessment, and realization—avoids many critiques of mill's hedonistic utilitarianism.